تندیس شاهنشاه شاپور یکم؛ همبستگی میدان و رایزنی نمادین ایرانشهری – برنامه ۱۳ نگیزش هفتگی
تندیس شاهنشاه شاپور یکم: همبستگی میدان و رایزنیِ نمادینِ ایرانشهری
پردهبرداری از تندیس شاهنشاه شاپور یکم در میدان انقلاب، بیش از آنکه رخدادی فرهنگی باشد، به کنشی نمادین و کشوردارانه دگرگون شد؛ کنشی که بازتابهای فراوان در درون و بیرون از مرزها نشان داد «نماد» همچنان در سیاست ایران جایگاه کشاکش و ارزش ویژه دارد.
میدان انقلاب تنها یک گذرگاه شهری نیست؛ این میدان گنجینهای فشرده از یادمانهای شورش ۵۷،است. نهادن پیکره یکی از نیرومندترین شاهان ایرانِ پیش از اسلام در چنین جایگاهی، ناگزیر پیامدار است؛ پیامی درباره آنکه فرمانروایی کنونی چگونه میکوشد امروز خویش را به دیروز پیوند زند.
شاهنشاه شاپور یکم نماد توان، پیروزی رزمی و درهمشکستن امپراتوری روم و جهان باختری است. برگزیدن او در این برهه، بیپیوند با تنگناهای برونمرزی، فشارهای جهانی و نیاز به نمودبخشی توان ایرانِ امروز نیست. در گفتار رسمی، این تندیس یادآور «ایرانِ نیرومندِ تاریخی» است؛ ایرانی که پیش از اسلام نیرویی جهانی بود و امروز هم میخواهد چنین چهرهای از خود بنمایاند.
اما درست در همینجا گره کار پدیدار میشود: آنگاه که نماد به جای راهبرد مینشیند.
در همرسانهها، واکنشها دو شاخه شد. گروهی آن را نشانه بازگشت به خودآگاهی ملی و سربلندی تاریخی دانستند؛ گروهی دیگر پرسیدند چرا در روزگار تنگنای اقتصادی، گرانی و فرسایش اعتماد همگانی، کارگزاران به تندیس شاهنشاه شاهپور یکم پناه میبرند. شوخیها و نگارهنوشتهها، بیش از ستایشها، نشان داد که فاصله میان گفتار رسمی و زیست روزانه مردم همچنان ژرف است. از اینرو، خویشکاری ایرانپرستان درون ساختار آن است که همزمان برای بهبود زیست مردم نیز گامهای کارساز بردارند.
در پهنه جهانی نیز کمتر رسانهای این کار را تنها فرهنگی دید. بیشتر آن را نشانه گرایش به ایرانگرایی باستانمحور، پیامی نمادین به جهان باختر، یا کوششی برای مهار سستی در پذیرش درونی دانستند. حتی نامگذاریهایی چون «به زانو درآوردن ایران» نشان میدهد که خوانش بیرونی، بهمراتب سیاسی تر از خوانش رسمی است.
آزمون کشورهایی چون روسیه، ترکیه و چین نشان میدهد که نمادهای تاریخی تنها آنگاه کارآیندند که با کشورداری کارآمد، همخوانی روایتها و بهبود راستین زندگی مردم همراه شوند. وگرنه، این نمادها یا فرسوده میشوند یا بر ضد پدیدآورندگانشان بازخوانی خواهند شد.
تندیس شاپور یکم نیز بهگمان فراوان از این قاعده بیرون نخواهد بود. اگر شکاف میان فرمانروایی و همستان دوخته نشود، این پیکره بهجای آنکه یادِ همگانی بیافریند، یادآور ناهمخوانیها خواهد شد؛ ناهمخوانی میان توان نمادین و زندگی راستین. از همین رو بایسته است که گفتار همبستگی سپاهی–مردمی بیش از پیش گسترش یابد تا نیروهای ایرانستیزِ درون و برون، نتوانند با ژرفتر کردن این شکاف، به خواستههای ایرانستیزانه خود برسند.
این نماد ناب ایرانشهری از شاهنشاه شاپور یکم تنها زمانی اثرگذار است که دنباله کنشِ میدان باشد.
اکنون، پیش از آنکه پیوند این رخداد با راهبرد برونمرزی ایران بررسی شود، این پرسش نیز پیش میآید:
جایگاه شاهنشاه شاپور یکم در یاد تاریخی جهان باختر چیست؟
شاهنشاه شاپور یکم در سال ۲۴۱ میلادی بهگونه رسمی بر تخت شاهنشاهی نشست. او در جایگاه شاهنشاه ایرانشهر، در نخستین لشکرکشی خود به شهر هاترا تاخت. شاپور با بهکارگیری شگردی سنجیده، بهسرعت به شهر دست یافت و آن را در تنگنا نهاد. فروپاشی دژهای هاترا و نصیبین، راه گشایش به سوریه را نیز هموار کرد و بدینسان جایگاه راهبردی روم در خاور نزدیک با تهدیدی بزرگ روبهرو شد.
در پی این رویدادها، گوردیانوس، شاهِ جوانِ روم، کوشید سپاه ساسانی را از نصیبین واپس براند، اما درجنگ پایانی جان خویش را در رویارویی با شاهنشاه شاپور یکم از دست داد. در نگارهسنگی شاپور، گوردیانوس زیر سُم اسب شاهنشاه ایرانشهر لگدمال شده است. در سنگنبشته شاپور نیز بهروشنی آمده که گوردیانوس در شهر مسیکه، در شمال تیسپون، شکست خورد.
پس از او، فیلیپ عرب به امپراطوری روم رسید و ناچار به پذیرش آشتیای خوارکننده با ایرانشهر ساسانی شد. بنابر نوشتههای رومی، این آشتی با واگذاری ارمنستان و میانرودان به شاپور یکم همراه بود. با این همه، فیلیپ کوشید با نیرنگ، ساسانیان را ناگهانی درگیر جنگ سازد.
بر پایه سنگنبشته شاپور، فیلیپ بار دیگر پیمان شکست و در کار ارمنستان رفت. در پی آن، شاپور و سپاه ساسانی به سرزمینهای روم تاختند و لشکری شصتهزارنفری را در باربالیسوس نابود کردند.
سرانجام، والریانوس سومین سپاه بزرگ روم را برای رویارویی با شاهنشاهی ایرانشهر سامان داد تا داراییهای از دسترفته روم در خاور را بازستاند. او بخش بزرگی از پیادگان خود را به سوی ادسا روانه کرد؛ همانجا که دو سده پیش سپاه کراسوس به دست اشکانیان نابود شده بود. تاریخ بار دیگر خود را بازگفت: سواران ساسانی رومیان را بهگونهای کوبنده شکست دادند و نزدیک به هفتاد هزار تن را در حدود سال ۲۶۰ میلادی به بند کشیدند.
سنگنبشته شاپور یکم گزارش میدهد که این بندگان جنگی از سراسر اروپا آمده بودند؛ از رومانی، مجارستان، اسپانیا و دیگر سرزمینها. این شکست برای روم فاجعهبار بود و سنگینترین ضربه روانی، بندشدن خودِ والریانوس و دربار آیینی او بهشمار میرفت. نوشتههای باختری گواهی میدهند که چنین خواریای در تاریخ روم بیپیشینه بود و سرانجام تلخ و اندوهبار والریانوس به دست پارسیان بازگو شده است.
پس از آن، سواران ساسانی در برابر دیدگان شگفتزده رومیان به سوریه و آناتولی درآمدند. انطاکیه از دست روم بیرون رفت و به چیرگی ساسانیان درآمد و سپس طرسوس و کاپادوکیه نیز گشوده شد.
با درنگ در این یادواره تاریخی، پردهبرداری از تندیس شاهنشاه شاپور یکم در میدان انقلاب را نمیتوان جدا از بستر راهبرد برونمرزی ایرانشهر فهمید. این تندیس تنها یادمانی از یک شاه ساسانی نیست؛ بلکه بازنمایی نمادین شیوهای است که ایرانِ امروز میخواهد خود را به جهان بشناساند: نیرومند، ریشهدار و ایستاده در برابر باختر.
از سوی دیگر، شاپور یکم، شاهی که امپراطور روم را به بند کشید، در یاد ایرانیان نیز نماد درهمشکستن «ابرنیروی روزگار» است. بازسازی این تصویر در دل تهران، آن هم در روزگاری که ایران با بندها، فشارهای برونمرزی و رویارویی دیرپا با جهان باختر روبهروست، پیامی روشن دارد: ایران خود را وارث تاریخی میداند که هرگز در برابر نیروهای جهانی سر فرود نیاورده است.
در چارچوب راهبرد برونمرزی، این تندیس را میتوان گونهای رایزنی نمادین ایرانشهری یا آنچه برخی «توان نرم تقابلی» مینامند، دانست؛ پیامی که نه از راه گفتوگو و پیمان، بلکه از راه تصویر و نماد رسانده میشود. از همین رو رسانههای بیرونی آن را کمتر هنری و بیشتر سیاسی خوانده و آن را بهگونهای آشکار با پیوندهای ایران و جهان باختر گره زدهاند.
نکته درخور درنگ آن است که یک راهبرد برونمرزی کامیاب، نیازمند همبستگی میان نیروی سخت، نیروی نرم و آسایش درونی مردم است.
در پایان، میتوان این پیام نمادین ایرانشهری برخاسته از تندیس شاهنشاه شاپور یکم را نشانهای از همبستگی میدان و رایزنی نمادین ایرانشهری دانست.