گزارش هفتگی ۸۳
- اژدهای خاور بر پیمان خویش ایستاد؛ فرّهِ ایرانشهر در آیینه اوراسیا
در هنگامهای که هنوز غبارِ آشوبهایِ تازهیِ باخترِ آسیا بهگستردگی فروننشسته و بسیاری از پایتختهایِ جهان در حالِ بازنگریِ کارهایِ سیاسیِ خویش نسبت به تهران هستند، پیامی از «چانگآن» (چین)، هرچند در قالبِ چند جملهیِ کوتاه، بازتابی فراتر از یک خوشآمدگوییِ سیاسی یافت. «لی هونگجونگ»، نایبرئیسِ انجمنِ سراسریِ مردمِ چین، در آیینِ به خاکسپاریِ خامنهای بیان کرد که: «پیمانِ چین برایِ گسترشِ پیوند با ایران، ناگسستنی است و راهبردِ دو کشور دگرگون نخواهد شد.» این نگرش در رسانههایِ رسمیِ چین نیز بازتاب یافت و بر پایداریِ «همکاریِ بنیادین و فراگیر» میانِ تهران و چین تأکید گشت.
چین در دو سدهیِ گذشته، آرامآرام جایگاهِ خویش را از یک شریکِ تنها اقتصادی، به بازیگریِ راهبردی برکشیده است. میانجیگری برایِ ازسرگیریِ پیوندهایِ ایران و عربستان، گسترشِ طرحِ «کمربند و راه»، فزونیِ خریدِ انرژی از این پهنه و بودنِ کنشمندتر در نهادهایِ چندسویه، همگی نشان میدهد که چین دیگر خود را تنها بینندهیِ رویدادهایِ باخترِ آسیا نمیداند.
سخنانِ این مقامِ چینی نیز دقیقاً در همین چارچوب، دریافتشدنی است. در حالی که برخی دولتهایِ باختری همچنان پیوندِ خویش با ایران را از دریچهیِ تحریم، فشار یا ساماندهیِ آشوب تعریف میکنند، چین میکوشد نگارهای از یک شریکِ دیرپا ارائه دهد؛ شریکی که پیوندش را وابسته به دگرگونیهایِ گذران نمیداند. البته این به معنایِ همسوییِ بیچونچرایِ دو کشور در همهیِ زمینهها نیست. کارِ سیاسیِ چین همچنان بر پایهیِ نگاهداشتِ تراز میانِ بازیگرانِ این پهنه استوار است.
رسانههایِ باختری نیز این پیام را در چارچوبِ هماوردیِ قدرتهایِ بزرگ کاویدند. پژوهشگران در «Foreign Affairs» و «The Diplomat» در ماههایِ گذشته بارها نوشتهاند که چین در پیِ آن نیست که جایگزینِ کاملِ نفوذِ آمریکا در خاورِ آسیا شود؛ بلکه میخواهد شبکهای از پیوندهایِ ترازمند بسازد که امنیتِ راههایِ انرژی، بازرگانی و سرمایهگذاریاش را گارانتی کند. از این دیدگاه، ایران برایِ چین نهفقط یک فروشندهیِ انرژی، بلکه حلقهای مهم در پیوندِ خاورِ آسیا به آسیایِ میانه، قفقاز و باخترِ آسیاست. در همین حال، کارشناسانِ «MERICS» و «Carnegie» یادآور میشوند که چین معمولاً از درگیر شدنِ مستقیم در کشاکشهایِ جنگی پرهیز میکند و ترجیح میدهد نقشِ خود را از راهِ اقتصاد، دیپلماسی و نهادهایِ چندسویه گسترش دهد.
از نگاهِ ایرانشهری، این خبر یادآورِ یکی از کهنترین پیوندهایِ تمدنیِ ایران و چین است. از روزگارِ اشکانیان و ساسانیان، جادهیِ ابریشم تنها راهِ گذرِ کالا نبود؛ راهِ اندیشه، فرهنگ، دین و سفارت بود. کاروانهایی که از «مرو»، «نیشابور» و «ری» رهسپارِ «ختن» و «چانگآن» میشدند، نهتنها ابریشم و ادویه، بلکه زبان، هنر، فنون و تجربهیِ کشورداری را نیز با خود میبردند. در آن روزگار، «ایرانشهر» و «چین»، دو ستونِ بزرگِ خاورِ جهان بودند که میانشان نه دیوار، بلکه راه بود. امروز نیز، هرچند جهان با جهانی که ساسانیان میشناختند تفاوتِ بنیادین دارد، اما بُنِ ماجرا دگرگون نشده است: ایران، هرگاه به چهارراهِ ارتباطاتِ «اوراسیا» بدل شده، نقشآفرین بوده است؛ و هرگاه از این جایگاه کناره گرفته، از مرکزِ رویدادها نیز دور افتاده است.»
- آزمونِ دگرباره فر ایرانشهر
در تاریخِ ایران، کمتر گذرگاهی را میتوان یافت که بهاندازهیِ هرمزتنگه سرنوشتِ شاهنشاهیها را رقم زده باشد. از روزگارِ هخامنشیان که ناوگانِ داریوش آبهایِ پارس را به شاهراهِ دادوستد دگر کرد، تا روزگارِ ساسانیان که سیراف و اُبُلّه گرهگاهِ بازرگانیِ خاور و باختر بودند، فرمانروایانِ ایران یک بنیاد را میدانستند:
هر که بر راههایِ ایرانشهر فرمان براند، بر بخشی از تپشِ جهان فرمان رانده است.
کمتر از سه هفته پس از همداستانیِ موقّت میانِ تهران و واشنگتن، آشوب بارِ دیگر آغاز شد.
بنابرِ گزارشِ آمریکا، یورش به چند شناورِ بازرگانی در هرمزتنگه، شکستنِ آشکارِ آن همداستانی بود. کاخِ سفید آگاهی داد که پروانههایِ موقّتِ فروشِ نفتِ ایران را برمیچیند و همزمان فرماندهیِ مرکزیِ آمریکا از آغازِ موجِ تازهای از یورشها علیهِ آماجهایی در جنوبِ ایران خبر داد.
در برابر، ایران آمریکا را به شکستنِ همداستانیِ اسلامآباد متهم کرد و آگاهی داد که بازگرداندنِ بازداشتهایِ نفتی، یورشهایِ جنگی و فشارهایِ تازه، در عمل آن تفاهم را بیاثر ساخته است.
در پیامدِ این رویداد، منطقه در کمتر از چهلوهشت ساعت بارِ دیگر به چرخهیِ کنش و واکنش درغلتید.
همزمان با افزایشِ تنشها، گزارشهایِ دریایی از دگرگونیِ رفتارِ کشتیهایِ بازرگانی خبر داد.
رویترز، بلومبرگ و بنگاههایِ پایشِ دریایی گزارش کردند که چند نفتکش و کشتیِ بازرگانی، پیش از ورود به هرمز، راهِ خود را دگر کردند یا در انتظارِ کاهشِ خطر ماندند. بیمهگرانِ دریایی نیز اندازهیِ خطرِ گذر از این آبراه را بهسختی بالا بردند. پس از یورشهایِ آمریکا، انفجارهایی در جاهایِ گوناگونِ جنوبِ ایران، از جمله پیرامونِ بندرعباس، سیریک، قشم و چابهار گزارش شد. فرماندهیِ مرکزیِ آمریکا آگاهی داد که یورشهایش در پاسخ به حمله به کشتیهایِ بازرگانی انجام شده و آماجِ آن، «تحمیلِ بهایِ سنگین» به ایران بوده است. واشنگتن همچنین از برچیدنِ استثناهایِ فروشِ نفتِ ایران خبر داد.
سپاهِ پاسداران ایران و ارتشِ ایران از یورشهایِ موشکی و پهپادی علیهِ پایگاههایِ آمریکا در بحرین، کویت و دیگر جایهایِ منطقه خبر دادند و آگاهی دادند که این کارزار در پاسخ به تجاوزِ آمریکا انجام شده است. همچنین هشدار دادند که در صورتِ تکرارِ یورشها، دامنهیِ پاسخ گسترش خواهد یافت.
به گزارشِ رویترز، برخی پژوهشگرانِ سیاسی بر این باور بودند که فشارِ جنگیِ محدود، بعید است ایران را به پسنشینیِ کامل از مواضعِ خود وادارد و چهبسا به استوارتر شدنِ نگاهِ پاسدارانهی تهران نسبت به هرمز بینجامد. در برابر، گروهی دیگر استدلال کردند که دنبال شدنِ این چرخه، رسیدن به پیمانِ پایدار را کمامکانتر میکند و هزینههایِ جهانی را افزایش خواهد داد.
- شاهینِ وَرِثرَغنه بال گشود؛ فرّهِ آسمان ایرانشهر در آزمون نوسازی
با نگریستن به ماهروز جنگیِ ایرانشهر، یکی از پایههایِ کشورداری همواره یکسان مانده است:
هیچ کشوری بدون نونوار کردنِ پیوستهیِ افزارهایِ دفاعیِ خود، فرّهِ فرمانروایی را پایدار نگاه نمیدارد.
در همین چارچوب، گزارشی که از سویِ جُنگِ ویژهنامهیِ Military Watch Magazine دربارهیِ پایانِ ساختِ نخستین دسته از جنگندههایِ سوخو-۳۵ی سفارشِ ایران پخش شد، به یکی از مهمترین خبرهایِ جنگیِ هفته دگر شد.
بر پایهیِ این گزارش، کارخانهیِ هواپیماسازیِ کومسومولسک-نا-آمور در خاورِ روسیه، ساختِ ۲۰ فروند جنگندهیِ چندکارهیِ Su-35 را به پایان رسانده و این هواپیماها تا هنگامی که زمینهیِ واگذاری فراهم شود، همچنان در خاکِ روسیه نگهداری میشوند.
گزارش همچنین مدعی است که وزارتِ دفاعِ ایران هزینهیِ نگاهداری و پشتیبانیِ این هواپیماها را تا زمانِ تحویل میپردازد.
این ادعا بر پایهیِ نوشتارهایِ صنعتیِ فاششده و گزارشهایِ دستِ دوم پیش نهاده شده است، اما هنوز نه مسکو و نه تهران ریزهکاریهایِ رسمی دربارهیِ زمانِ تحویل یا شمارِ نهاییِ هواپیماها پخش نکردهاند.
اهمیتِ این خبر را باید در جایگاهِ نیرویِ هواییِ ایران جست.
بخشِ بزرگی از ناوگانِ رزمیِ هوایی ایران هنوز بر هواپیماهایی استوار است که ریشهیِ آنها به دهههایِ ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی بازمیگردد؛ از اف-۴ فانتوم و اف-۵ تایگر گرفته تا میگ-۲۹ و اف-۱۴ تامکت که با همهیِ بهسازیهایِ درونکشوری، از دیدِ فناوری با نسلِ تازهیِ جنگندههایِ منطقه فاصله دارند.
از این رو، ورودِ احتمالیِ سوخو-۳۵ میتواند مهمترین نونوارسازیِ ناوگانِ شکاریِ ایران در بیش از چهار دههیِ گذشته باشد.
در باختر، پخشِ این گزارش با واکنشهایِ گوناگون همراه شد.
رسانههایِ آمریکایی و اروپایی، این دگرگونی را نشانِ پایداریِ همکاریهایِ جنگیِ تهران و مسکو دانستند و یادآور شدند که پیوندهایِ دفاعیِ دو کشور پس از جنگِ اوکراین به مرحلهای تازه درآمده است.
در برابر، برخی بررسیگرانِ روس بر این باورند که واگذاریِ این جنگندهها، افزون بر رویهیِ اقتصادی، برایِ مسکو نیز اهمیتِ سیاسی دارد؛ زیرا نشان میدهد که صنعتِ دفاعیِ روسیه، با آنکه زیرِ فشارِ بازداشتها و نیازهایِ جنگِ اوکراین است، همچنان توانِ اجرایِ پیمانهایِ برونفروشی را نگاه داشته است.
در اسرائیل نیز این خبر با دقت دنبال شد.
بررسیگرانِ امنیتیِ این رژیم بر این باورند که اگرچه ورودِ سوخو-۳۵ بهتنهایی ترازِ هواییِ منطقه را دگرگون نمیکند، اما اگر با سامانههایِ پدافندی، موشکی و شبکهیِ فرماندهیِ ایران درهمآمیخته شود، میتواند بهایِ هرگونه کارزارِ هوایی علیهِ آماجهایِ راهبردیِ ایران را افزایش دهد.
در پایان، جدا از زمانِ دقیقِ تحویل یا شمارِ نهاییِ سوخوها، بنمایهیِ خبر نشانگرِ روندی بزرگتر است:
ایران در کارِ کوشش برایِ نونوارسازیِ بخشی از توانِ هواییِ خویش است؛ روندی که پیامدهایِ آن تنها پس از کامل شدنِ آموزش، زیرساخت و یکپارچهسازیِ کارزاری بهدرستی سنجیدنی خواهد بود.
- فرّه اریایی از دلِ مردم برمیخیزد:
از سنگنبشتههایِ داریوشِ بزرگ تا اندرزنامههایِ ساسانی و نوشتههایِ پهلوی، بارها این هشدار دیده میشود که اگر «داد» از میان برخیزد، فرّه نیز شهریار را تنها خواهد گذاشت؛ و آنگاه نه سپاهی و نه دژی، توانِ پاسداری از کشور را نخواهد داشت.
در چنین زمینهای، سخنانِ سرلشکر رحیم صفوی در کنارِ آیینِ خاکسپاریِ خامنهای، بیش از آنکه یک دیدگاهِ جنگی باشد، دربردارندهیِ پیامی دربارهیِ بنمایههایِ توانِ ملّی بود. او با پافشاری بر پیشینهیِ تاریخیِ ایران گفت که دشمنان بهخوبی میدانند ایران کشوری شکستناپذیر است و پیشینهای چند هزار ساله دارد؛ پیشینهای که در برابرِ نیروهایی با گذشتهای کوتاهتر، بارها توانسته است از خود پاسداری کند. امّا مهمترین بخشِ سخنانِ او، جملهای بود که نگاهِ بسیاری از ناظران را به خود کشاند: «تنها ما باید مراقبِ کارهایِ درونی باشیم و مردمِ خود را خشنود نگه داریم.»
آزمونِ جنگِ تازه و آشوبهایِ منطقهای، بارِ دیگر جایگاهِ همبستگیِ درونی را در سنجشهایِ امنیتِ ملّی برجسته کرده است. در دهههایِ گذشته نیز بارها کارگزارانِ ایران از «اندوختهیِ اجتماعی» و «همبستگیِ ملّی» بهعنوانِ مهمترین پشتوانهیِ بازدارندگی یاد کردهاند، امّا بیانِ چنین عبارتی از سویِ یکی از بلندپایهترین فرماندهانِ جنگی، آن هم در روزگارِ پرتنشِ منطقه، اهمیتی ویژه یافت.
در نوشتههایِ راهبردیِ جهان نیز این نگاه تازه نیست. اندیشکدهیِ آمریکاییِ RAND Corporation در بسیاری از پژوهشهایِ خود دربارهیِ هماوردیِ قدرتهایِ بزرگ، بر این نکته پافشاری کرده است که تابآوریِ درونی، مهمترین سازهیِ توانِ ملّی در جنگهایِ نوین است. از دیدِ پژوهشگرانِ این نهاد، کشورها پیش از آنکه در میدانِ نبرد شکست بخورند، چهبسا در پیِ فرسایشِ اعتمادِ همگانی، آشوبِ اقتصادی یا شکافهایِ اجتماعی آسیبپذیر شوند. Carnegie Endowment نیز در بررسیهایِ خود دربارهیِ امنیتِ خاورمیانه، بارها نوشته است که رواشناسیِ درونی و خشنودیِ نسبیِ جامعه، یکی از مهمترین مایههایِ بازدارندگی در برابرِ فشارهایِ بیرونی است.
- یک روایت ماهروزی شیخ بنفش از خامنوف
در روزهایِ گذشته، حسنِ روحانی، در بازگوییِ یادمانهایِ خود از نشستهایِ مجلسِ خبرگان پس از مرگِ بنیادگذارِ جمهوریِ اسلامی، ریزهکاریهایی را بازگفت که تا کنون کمتر با این روشنی گفته شده بود. او گفت که در زمانِ تنفّسِ نشست، با سیدعلی خامنهای گفتوگو کرده و در آن هنگام، اندیشهیِ پدید آوردنِ «شورایِ رهبری» بیش از رهبریِ یکنفره در کانونِ گفتوگو بوده است. به گفتهیِ روحانی، خامنهای حتّی دربارهیِ آرایشِ احتمالیِ شورا نیز با او گفتوگو کرده و نامِ چند تن به میان آمده بود. روحانی نیز پیش نهاده بود که اگر بنا بر شورا باشد، شورایِ سهنفره کارآمدتر از شورایِ پنجنفره خواهد بود، زیرا تصمیمگیری در آن آسانتر است.
روایتِ حسنِ روحانی، جدا از داوریهایِ سیاسی، روزنهای است به یکی از حسّاسترین ساعتهایِ تاریخِ معاصرِ ایران؛ ساعتهایی که در آن، میانِ دو الگویِ ناهمسانِ رهبری تصمیم گرفته شد و همزمان، تهدیدی بیرونی نیز بر سنجشهایِ تصمیمگیرندگان سایه افکنده بود.
- گنبد آزمون پس داده: این بار در شنزارهای امارات عربی؟
در روزهایِ گذشته، میری رِگو، وزیرِ کابینهیِ اسرائیل، مدعی شد که اسرائیل سامانهیِ پدافندیِ «گنبدِ آهنین» (Iron Dome) را به اماراتِ متحدهیِ عربی فرستاده و افزود که «اماراتیها از ما یاری میگیرند». این سخنان در برخی رسانههایِ اسرائیلی بازتاب یافت، امّا تا زمانِ آمادهسازیِ این گزارش، هیچ تأییدِ رسمی از سویِ دولتِ امارات، وزارتِ دفاعِ اسرائیل یا سرچشمههایِ مستقلِ جهانی پخش نشده است. از اینرو، اصلِ جابهجاییِ این سامانه همچنان در اندازهیِ یک ادعایِ مقامِ اسرائیلی برجای مانده و ریزهکاریهایِ آن نیازمندِ راستیآزماییِ بیشتر است.
با این همه، حتّی اگر این خبر را تنها در حدِّ یک ادعا در نگر آوریم، اهمیتِ آن کمتر نمیشود؛ زیرا در دنبالهیِ روندی جای میگیرد که از «پیمان ابراهیم» آغاز شد. از سالِ ۲۰۲۰ بدینسو، همکاریهایِ امنیتی و آگاهیمحور میانِ اسرائیل و برخی دولتهایِ عربیِ کرانهیِ خلیجِ فارس، اندکاندک گسترش یافته است. رزمایشهایِ مشترک، دادوستدِ دادههایِ هشدارِ زودهنگام، همکاریهایِ سایبری و گفتوگو دربارهیِ پدید آوردنِ سامانههایِ دفاعِ هواییِ منطقهای، همگی بخشی از این روند بودهاند. از این دیدگاه، سخنانِ رِگو، چه درست باشد و چه بخشی از جنگِ روانی و پیامرسانیِ سیاسی، در چارچوبِ یک راهبردِ گستردهتر سنجیدنی است.
کارشناسانِ Institute for National Security Studies (INSS) در تلآویو، در سالهایِ اخیر بارها بر بایستگیِ پدید آوردنِ یک «چترِ دفاعِ هواییِ منطقهای» میانِ اسرائیل و برخی کشورهایِ عربی پافشاری کردهاند. در سویِ دیگر، پژوهشگرانِ CSIS و Washington Institute نیز نوشتهاند که آماجِ اصلیِ چنین شبکهای، افزایشِ توانِ رهگیریِ موشکها و پهپادها از راهِ پیوند دادنِ سامانههایِ راداری و همبهرهسازیِ آگاهیهاست.
امّا این طرح با چالشهایِ مهمی روبهروست. گنبدِ آهنین در بنیاد، برایِ رهگیریِ راکتها و موشکهایِ کوتاهبُرد طراحی شده است و در برابرِ موشکهایِ بالستیکِ دوربُرد یا یورشهایِ پیچیدهیِ آمیخته، به سامانههایِ همیارِ دیگری چون David’s Sling و Arrow نیاز دارد. از همینرو، بسیاری از بررسیگرانِ جنگی بر این باورند که حتّی اگر امارات به این سامانه دست یافته باشد، این کار بهتنهایی ترازِ امنیتیِ منطقه را دگرگون نخواهد کرد؛ بلکه بخشی از یک شبکهیِ دفاعیِ گستردهتر خواهد بود.
از دیدِ ایرانشهری، این خبر تنها دربارهیِ یک سامانهیِ موشکی نیست؛ بلکه دربارهیِ معنایِ امنیت در دریایِ پارس است. در نوشتههایِ پهلوی، «خشثره» تنها به معنایِ نیرویِ جنگی نبود؛ بلکه در معنایِ فرمانرواییِ سامانیافته نیز به کار میرفت. کشوری که امنیتِ خود را تنها بر افزارِ بیگانه بنیاد نهد، چهبسا دژی استوار داشته باشد، امّا هنوز به خشثرهیِ کامل دست نیافته باشد. زیرا توانِ پایدار، از درونِ ساختارِ سیاسی، توانِ ملّی و اعتمادِ دوسویه میانِ حکومت و جامعه برمیخیزد، نه تنها از خریدِ تجهیزات.
از همینرو، جدا از درستی یا نادرستیِ ادعایِ جابهجاییِ گنبدِ آهنین، بنِ مسئله دگرگون نشده است: هماوردی بر سرِ معماریِ امنیتیِ خلیجِ فارس، به مرحلهای تازه درآمده است.
- تنگه اهورامزدا همچنان در کانون تحولات
در هفتهیِ گذشته، تنگهیِ اهورامزدا بارِ دیگر به کانونِ دگرگونیهایِ جهانی دگر شد؛ جایی که همزمان، خبرهایی از کاهشِ رفتوآمدِ کشتیها، هشدارِ شرکتهایِ کشتیرانی، نشستِ ناتو، موضعگیریِ واشنگتن، تهران، مسکو، پکن و حتّی ناسازگاریهایِ درونِ اروپا، همگی به یک جایِ مشترک انجامیدند: تنگهیِ اهورامزدا.
در واشنگتن، دونالد ترامپ اهمیتِ اقتصادیِ این گذرگاه را با زبانی بازرگانی وصف کرد و گفت: «تنگهیِ هرمز یک دستگاهِ بزرگِ پولسازی است.» این تعبیر، هرچند ساده بهنظر میرسید، امّا بازتابدهندهیِ نگاهِ بخشی از سیاستگذارانِ آمریکایی است که امنیتِ این آبراه را یکسره با اقتصادِ جهانی و سودهایِ راهبردیِ ایالاتِ متحده پیوند میزنند.
در سویِ دیگر، تهران بر موضعِ خود دربارهیِ نقشِ ایران در امنیتِ هرمزد پای فشرد. نیرویِ دریاییِ سپاه آگاهی داد که در هفتههایِ گذشته، با «سامانبندیِ ایرانی»، گنجایشِ گذرِ شناورها اندکاندک افزایش یافته و امنیتِ مسیر، بر پایهیِ هنجارهایِ اعلامشده از سویِ ایران در حالِ گردانده شدن است. همچنین کارگزارانِ ایرانی هشدار دادند که هرگونه مداخلهیِ جنگیِ بیگانه در روندِ گرداندنِ این آبراه، میتواند گشایشِ کاملِ آن را با آشفتگی روبهرو کند.
اهمیتِ این موضوع به اندازهای بود که شبکهیِ CNN گزارش داد امنیتِ تنگهیِ هرمز یکی از محورهایِ اصلیِ نشستِ رهبرانِ ناتو بود. بر پایهیِ این گزارش، برخی از اندامهایِ این پیمان آمادگیِ خود را برای همیاری در پاسداری از کشتیرانی اعلام کردهاند، هرچند بسیاری از آنان از دیدِ توانِ دریایی، ابزارهایِ اندکی برای چنین مأموریتی دارند. همین نکته نشان میدهد که حتّی در درونِ ناتو نیز دربارهیِ چگونگیِ حضور در شاخاب پارس، همرأییِ کامل وجود ندارد.
در پهنهیِ رایزنیِ سیاسی، ناهمسانیِ دیدگاهها آشکارتر شد. وزارتِ خارجهیِ آلمان از بایستگیِ تضمینِ آزادیِ کشتیرانی سخن گفت، امّا تهران این موضعها را «وارونهنماییِ حقیقت» دانست و بقایی سخنگویِ وزارتِ امورِ خارجهیِ ایران، با اشاره به چهرهیِ «مفیستوفلس» در نمایشنامهیِ فاوستِ گوته، سخنانِ مقامِ آلمانی را کوششی برای گریز از پاسخگوییِ دولتهایِ باختری در تیزتر شدنِ آشوب دانست.
در برابر، دگرگونیِ مهمی در سازمانِ جهانیِ دریانوردی (IMO) رخ داد. روسیه و چین با سندِ پیشنهادیِ اماراتِ متحدهیِ عربی دربارهیِ دگرگونیهایِ هرمز مخالفت کردند و پای فشردند که امنیتِ کشتیرانی باید بر پایهیِ حقوقِ جهانی، ناوبریِ ایمن و پرهیز از کنشهایِ یکسویه گردانده شود. این موضع، از دیدِ بسیاری از بررسیگران، نشانهای از همگراییِ بیشترِ مسکو و پکن با تهران در پروندهیِ هرمز بهشمار آمد.
اندیشکدهیِ آمریکاییِ Atlantic Council در یک بررسی هشدار داد که آشوبِ هرمز دیگر تنها یک ناسازگاری میانِ ایران و آمریکا نیست؛ بلکه به آزمونی برای سامانِ دریاییِ جهانی دگر شده است. پژوهشگرانِ International Institute for Strategic Studies (IISS) نیز بر این باورند که هرگونه کوشش برای دگرگون کردنِ وضعِ کنونی در این آبراه، بیدرنظر گرفتنِ نقشِ ایران، بهاحتمالِ فراوان با هزینههایِ سنگینِ امنیتی و اقتصادی همراه خواهد بود. از سویِ دیگر، برخی بررسیگرانِ عرب در مرکزِ پژوهشهایِ الاهرام بر این باورند که کشورهایِ عربیِ خلیجِ فارس، بیش از هر زمانِ دیگر، نیازمندِ سازوکاری منطقهای برای کاهشِ تنشاند؛ زیرا دنبال شدنِ آشوب، بهگونهای مستقیم اقتصاد و برونفروشیِ انرژیِ آنان را تهدید میکند.
- پاسخِهای همسایه شمالی و یک خشثره ایرانی به امپراتوریِ دویستوپنجاهساله»
همزمان با دویستوپنجاهمین سالروزِ استقلال آمریکا، دیمیتری مِدوِدِف، معاونِ شورایِ امنیتِ روسیه و رئیسجمهورِ پیشینِ این کشور، پیامی فرستاد که بیش از آنکه شادباش باشد، بیانیهای سیاسی بر ضدِ جایگاهِ جهانیِ واشنگتن بود. او نوشت که ایالاتِ متحده «سزاوار نیست خواستِ خود را بر دیگر کشورها چیره سازد» و از سردمدارانِ آمریکا خواست بهجایِ دخالت در کارهایِ جهانی، به گرهها و آشفتگیهایِ درونیِ کشورِ خویش بپردازند.
این سخنان در فضایی گفته شد که پیوندهایِ مسکو و واشنگتن در کمترین ترازِ خود از پایانِ جنگِ سرد جای دارد. جنگِ اوکراین، گسترشِ ناتو، بستههایِ تنبیهیِ اقتصادی، هماوردی در پهنهیِ انرژی و آشوبهایِ باخترِ آسیا، دستهای از ناسازگاریها را پدید آورده که دو قدرتِ هستهایِ جهان را در بسیاری از پروندهها در دو سویِ میدان نشانده است. از این رو، پیامِ مِدوِدِف را باید بخشی از جنگِ روایتها و نبردِ روایی برایِ مشروعیت میانِ دو قدرت دانست.
شگفت آنکه، نزدیک به همزمان، دونالد ترامپ نیز در سخنانی با اشاره به دیرینهیِ تاریخیِ آمریکا، باز هم از «شکوهِ آمریکا» و بایستگیِ بازگرداندنِ توانِ این کشور سخن گفت. امّا در سویِ دیگر، کارگزارانِ ایرانی، از آن میان سردار ذوالقدر، دبیرِ شورایِ عالیِ امنیتِ ملی، در پاسخ به تهدیدهایِ ترامپ، ناهمسانی میانِ «تمدنِ چند هزار سالهیِ ایران» و «کشوری با حدود ۲۵۰ سال پیشینه» را یادآوری کردند و پافشاری کردند که تمدن، تنها با سنجشِ توانِ جنگی تعریف نمیشود.
این همزمانی، تنها یک هماوردیِ زبانی نیست؛ بلکه بازتابِ رقابتی ژرفتر بر سرِ مفهومِ مشروعیت در سامانِ جهانی است.
بررسیگرانِ Carnegie Endowment بر این باورند که هماوردیِ کنونی دیگر تنها بر سرِ سرزمین یا اقتصاد نیست، بلکه بر سرِ تعریفِ سامانِ جهانی است. اندیشکدهیِ Chatham House نیز نوشته است که جهان به مرحلهای درآمده که قدرتهایِ بزرگ، نه تنها بر سرِ سودها، بلکه بر سرِ روایتِ تاریخ، مشروعیتِ سیاسی و الگویِ کشورداری نیز با یکدیگر هماوردند. در روسیه نیز اندیشکدهیِ Valdai Discussion Club بارها استدلال کرده که دورانِ «لحظهیِ تکقطبیِ آمریکا» رو به پایان است و سامانِ جهانی به سویِ بخشبندیِ همترازترِ قدرت در حرکت است.
امّا از دیدگاهِ ایرانشهری، این کشمکش تنها میانِ دو دولت نیست؛ بلکه میانِ دو برداشت از فرمانروایی است. در سنگنوشتهیِ بیستون، داریوشِ بزرگ خود را «شاهِ کشورها» مینامد، امّا در دم میافزاید که فرمانرواییِ او باید بر پایهیِ «اَشَه» (راستی و نظم) باشد. مشروعیتِ شهریاری در آیینِ شهریاری ایرانی، از پیروزیِ جنگی بهتنهایی به دست نمیآید؛ بلکه از تواناییِ برپاییِ داد، نگاهبانی از کشور و پاسداری از پیمانها سرچشمه میگیرد. از همینرو، حتّی بزرگترین شاهانِ ایران نیز خود را پایبند به نظمی برتر از خواستِ شخصی میدانستند.
- «آنکه بیگانه را به دروازههای ایرانشهر آورد؛ فرّه از او فراری است
در آیینِ کشورداریِ ایران، ناسازگاری با شهریار هرگز دستآویزی برای فراخواندنِ سپاهِ انیرانی به خاکِ میهن نبوده است. از روزگارِ هخامنشی تا پایانِ ساسانیان، میانِ «هماوردی بر سرِ شهریاری» و «یاریخواستن از دشمن»، مرزی آشکار وجود داشت. هر کس که آن مرز را درنوردید، در یادمانِ تاریخیِ ایران، نه بهعنوانِ خواستارِ تاج و تخت، که بهعنوانِ گشایندهیِ راهِ بیگانگان شناخته شد.
در روزهایِ گذشته، گفتههایِ رضا ناپهلوی در یکی از گفتوگوهایِ خبری، بارِ دیگر این مرزِ تاریخی را به کانونِ گفتوشنودهایِ سیاسی بازگرداند. او در این گفتوگو از نقشِ سفرها و رایزنیهایِ خود با کارگزارانِ آمریکایی و اسرائیلی سخن راند و این گمان را پدید آورد که این کنشها در پدید آمدنِ فشارها و تکاپوهایِ جنگی بر ضدِ ایران بیتأثیر نبوده است. این گفتار با واکنشهایِ بسیار در پهنهیِ سیاسیِ پارسیزبان روبهرو شد و نکوهشگران، آن را گونهای پذیرشِ نقش در جلبِ پشتیبانیِ بیگانگان بر ضدِ ایران انگاشتند.
پشتیبانانِ او برهان میآورند که این کنشها را باید در چارچوبِ کوشش برایِ دگرگونیِ فرمانرواییِ جمهوریِ اسلامی سنجید، نه کنش بر ضدِ مردمانِ ایران. امّا نکوهشگران پاسخ میدهند که هرگونه کنشِ جنگیِ بیگانه، جدا از آماجی که گفته شده است، سرانجام هزینهیِ خود را بر دوشِ مردمان و بنیانهایِ کشور میگذارد و از این دیدگاه، خواستن یا پیشواز رفتن از یورشِ بیگانه با سودهایِ ملّی سازگار نیست.
از دیدگاهِ اندیشهیِ ایرانشهری، این موضوع فراتر از یک ناسازگاریِ سیاسی است. هر جا که خواستارانِ قدرت برایِ پیروزی دست به دامنِ نیرویِ بیگانه شدهاند، فرجامِ آنان با نکوهش همراه بوده است. همچنین در «نامهیِ تَنْسَر» و «اندرزنامهیِ اردشیرِ بابکان»، پاسداری از استقلالِ ایرانشهر از دستاندازیِ قدرتهایِ برونمرزی، یکی از بنیادینترین وظیفههایِ شهریار دانسته شده است.