گزارش هفتگی ۸۲
- تندرِ پارس بر کرانههای هرمزد؛ سپاهیان ایرانشهر پاسخ دادند و نگهبانی آبراه شاهنشاهی را از نو یادآور شد
پس از آنکه «فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا» (سنتکام) از یورش به چند جایگاه موشکی، پهپادی و دیدهبانی کرانهای ایران خبر داد، سپاه پاسداران ایران اعلام کرد که یورش انجامشده در پیرامون جزیره سیریک با واکنش نیروهای ایرانی ناکام مانده و یورشگران ناچار به بازگشت شدهاند؛ رخدادی که بار دیگر جایگاه تنگه هرمز را در کانون کشاکشهای ژئوپولیتیکی جهان نشاند.
ناآرامیهای امنیتی در پیرامون تنگه هرمز، که یکی از راهبردیترین گذرگاههای آبی جهان است، بار دیگر به مرحلهای نو درآمد. فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا با آگاهینامهای مدعی شد که در یک کنش رزمی، چندین جایگاه نگاهداری موشک، انبار پرندههای بیسرنشین و سامانههای دیدهبانی کرانهای ایران را آماج قرار داده است. به گفته این نهاد، این کنش با هدف کاستن از توان رزمی ایران در کرانههای جنوبی کشور انجام گرفته است.
اندکی پس از این آگاهینامه، سپاه پاسداران ایران در بیانیهای گفت که نیروهای ایالات متحده بامداد همان روز کوشیدهاند کنشی در پیرامون جزیره سیریک انجام دهند، اما یگانهای دریایی، نیروی هوایی و پدافندی ایران با واکنشی همآهنگ، این یورش را در هم شکسته و مهاجمان را وادار به بازگشت کردهاند.
در سخن سپاه پاسداران آمده است که نیروهای ایران با آمادگی کامل رزمی، هیچ راهی برای دستدرازی به خاک، دریا و آسمان ایران نگذاشتهاند و فرمانروایی ملی ایران بر آبها و جزیرهها بیگزند پایدار مانده است.
در همین میان، معاون رئیسجمهور ایالات متحده، «جیدی ونس»، با وجود این یورش نظامی، مدعی شد که اگر تهران درباره شیوه اجرای تفاهم موجود ناسازگاری دارد، میتواند از راه گفتوگو آن را پی گیرد. او همزمان هشدار داد که هرگونه کنش متقابل ایران با پاسخ ایالات متحده روبهرو خواهد شد.
سیریک که در کرانه خاوری استان هرمزگان جای دارد، یکی از جایگاههای کلیدی مشرف بر دهانه تنگه هرمز به شمار میرود. این ناحیه در کنار جزیرههایی چون لارک، قشم، هرمز و ابوموسی، بخشی از شبکه راهبردی کنترل رفتوآمد دریایی در شاخاب پارس را میسازد. کارآگاهان نظامی بر این باورند که هر رخداد امنیتی در این گستره، تنها یک درگیری محلی نیست، بلکه بهگونه مستقیم با امنیت یکی از حساسترین گذرگاههای انرژی جهان پیوند دارد.
کارشناسان روابط میانکشوری بر این دیدگاهاند که آنچه در تنگه هرمز رخ میدهد، تنها کشمکش میان دو کشور نیست؛ بلکه بخشی از رقابت بزرگتر بر سر چیرگی بر شاهراههای بازرگانی، انرژی و امنیت دریایی جهان است. از دید بسیاری از سنجشگران، هر سوی درگیر میکوشد هم بازدارندگی خود را نگاه دارد و هم از کشیده شدن بحران به جنگ فراگیر پرهیز کند؛ زیرا هرگونه درگیری گسترده در این ناحیه میتواند پیامدهایی فراتر از باختر آسیا بر اقتصاد جهان بر جای گذارد.
از روزگار کورش بزرگ و داریوش شاه، که در سنگنبشتههای هخامنشی از «دریای پارس» بهعنوان «دریایی که از پارس رود» یاد شده، تا امروز، نگاهبانی از آبهای جنوب ایران تنها کاری رزمی نبوده، بلکه بخشی از فرّه فرمانروایی ایرانشهر دانسته میشده است. هر فرمانروایی که بر کرانههای پارس ایستاده، دریافته که پاسداری از این گذرگاه آبی، پاسداری از سراسر فلات ایران است.
- تنگه اهورامزدا؛ ؛ ایرانیان آن را آیینمند میکنند
همزمان با فروکش نسبی درگیریهای رزمی و آغاز رایزنیهای دیپلماتیک، مسئله ساماندهی تنگه هرمز به مهمترین کانون گفتوگو و کشاکش میان ایران، آمریکا و کشورهای پیرامونی بدل شده است؛ آبراهی که نزدیک به یکپنجم نفت دادوستدشده جهان از آن میگذرد و هر دگرگونی در آن، بازارهای جهانی انرژی و بازرگانی دریایی را دستخوش اثر میکند.
در روزهای گذشته، نیروی دریایی سپاه پاسداران ایران با صدور آگاهینامهای اعلام کرد که تنها گذرگاه روا برای عبور شناورها، راهِ جنوبی جزیره لارک است و هرگونه رفتوآمد بیرون از راههای اعلامشده، نافرمانی به شمار آمده و با واکنش نیروهای ایرانی روبهرو خواهد شد.
در این آگاهینامه بر این نکته پای فشرده شده است که همه شناورها باید پیش از گذر، با نیروی دریایی سپاه همآهنگ شوند و هرگونه دخالت بیگانه در تعیین راههای دریایی، بیاعتبار دانسته میشود.
قرارگاه مرکزی خاتم سپاه پاسداران نیز با صدور بیانیهای اعلام کرد که پاسداری از تنگه هرمز بخشی از فرمانروایی ملی ایران است و هرگونه دخالت نیروهای بیگانه در ساماندهی امنیت این آبراه، دستدرازی به بهرههای ملی ایران شمرده خواهد شد.
همزمان، نهاد ساماندهی آبراه هرمز هشدار داد که کشتیهایی که بیرون از راههای تصویبشده حرکت کنند، از پشتوانههای ایمنی، پذیرشهای حقوقی و پوششهای بیمهای بیبهره خواهند بود و همه پیامدهای رخدادهای احتمالی بر دوش دارنده و فرمانده شناور خواهد افتاد.
کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجه، اعلام کرد که دو کشور درباره اجرای بند پنجم پیمان اسلامآباد، حقوق دولتهای کرانهای و شیوههای همآهنگی آینده در ساماندهی تنگه گفتوگو کردهاند. وزارت خارجه عمان نیز در تأیید این نشست گفت دو کشور بر پایبندی به قانونهای جهانی، آزادی کشتیرانی و افزایش همآهنگی میان دولتهای کرانهای تأکید کردهاند.
در همین میان، سخنگوی دولت ایران نیز اعلام کرد که تهران و مسقط در حال پیریزی چارچوبی نو برای ساماندهی خدمات دریایی و ایمنی کشتیرانی هستند؛ چارچوبی که با همراهی کشورهای همسایه دنبال خواهد شد.
خبرگزاری رویترز به نقل از برخی آگاهان مدعی شد ایران خواهان شناخته شدن فرمانروایی پایدار خود بر تنگه هرمز و حتی دریافت باجِ گذر از کشتیهای عبوری است.
بلومبرگ گزارش داده است که شماری از کشورهای اروپایی با پرداخت بهای گذر کشتیهای بازرگانی خود به ایران و عمان همداستان شدهاند؛ گزارشی که هرچند هنوز از سوی دولتهای اروپایی بهگونه رسمی پذیرفته نشده، اما بازتاب گستردهای در بازارهای انرژی داشته است.
کارشناسان ژئوپلیتیک بر این باورند که این رخدادها نشان میدهد تنگه هرمز دیگر تنها یک آبراه اقتصادی نیست؛ بلکه به یکی از بزرگترین میدانهای کشاکش نیروهای جهانی دگر شده است؛ جایی که امنیت انرژی، بازرگانی جهانی، حقوق دریاها و توازن نیروهای رزمی در هم تنیدهاند.
- واشنگتن در آینه در برابر خویش؛ جنگی که روایت پیروزیاش را آمریکاییان نیز باور نکردند
همزمان با ادامه کشاکشهای سیاسی و نظامی پیرامون بحران ایران و آمریکا، تازهترین سنجشها و گزارشهای تحلیلی در رسانههای شناختهشده آمریکایی نشان میدهد که دولت ایالات متحده در توجیه دستاوردهای این رویارویی نزد افکار عمومی، با دشواری فزاینده روبهرو شده است؛ تا آنجا که بخشی بزرگ از شهروندان آمریکایی نه تنها روایت رسمی کاخ سفید را نپذیرفتهاند، بلکه اساس ادعای پیروزی را نیز مورد پرسش قرار دادهاند.
بر پایه تازهترین پیمایش منتشرشده از سوی پولیتیکو، بیشتر رأیدهندگان آمریکایی بر این باورند که دولت دونالد ترامپ نتوانسته است هدفهای اعلامشده از درگیری با ایران را به روشنی برای افکار عمومی بازنمایی کند. شمار قابل توجهی از پاسخدهندگان نیز گفتهاند که ادعای پیروزی آمریکا در این رویارویی، با واقعیتهای میدانی همخوانی ندارد.
یافتههای این سنجش نشان میدهد تردید نسبت به نتیجه عملیات، تنها به رأیدهندگان حزب دموکرات محدود نمانده و در میان بخشی از جمهوریخواهان و رأیدهندگان مستقل نیز گسترش یافته است. بسیاری از شرکتکنندگان در این پیمایش بر این دیدگاهاند که اگر دو سوی ماجرا بار دیگر به میز گفتوگو بازگردند، دشوار بتوان رخدادهای نظامی اخیر را یک پیروزی راهبردی برای واشنگتن دانست.
در همین زمینه، داگلاس مکگرگور، سرهنگ بازنشسته ارتش آمریکا و مشاور پیشین وزارت دفاع این کشور، در گفتوگویی تصریح کرده است که ایران نه تنها از جنگ فرو نپاشیده، بلکه از دید نظامی و سیاسی در جایگاهی استوارتر از آغاز بحران ایستاده است. او گفته است:
«هیچ نشانهای از گسست در ساختار سیاسی یا نظامی ایران دیده نمیشود و بر خلاف برخی پیشبینیها، تهران توانسته همبستگی درونی خود را نگه دارد.»
در همین حال، باراک اوباما، رئیسجمهور پیشین ایالات متحده نیز در سخنانی کمسابقه بیان کرده است:
«احساس میکنم اکنون تقریباً به همان جایی بازگشتهایم که پیش از آغاز جنگ قرار داشتیم؛ شاید حتی اندکی بدتر.»
او افزوده است که این جنگ میلیاردها دلار هزینه بر اقتصاد آمریکا تحمیل کرده و فشار چشمگیری بر توان نیروهای مسلح این کشور وارد آورده، بیآنکه دستاورد راهبردی روشنی نسبت به پیش از درگیری ایجاد کرده باشد.
در فضای رسانهای آمریکا نیز تحلیلهای مشابهی بازتاب یافته و بخشی از ناظران بر این باورند که شکاف میان روایت رسمی دولت و برداشت افکار عمومی رو به افزایش است.
در نگاه ایرانشهری، پیروزی تنها در گشودن دژها و شکست سپاه دشمن خلاصه نمیشود؛ پیروزی آن است که خصم، پیش از اندیشیدن به بازگشت به میدان نبرد، در سود و زیان کار خویش بازنگرد. از روزگار کوروش بزرگ تا فرجام ساسانیان، تاریخ این سرزمین بارها نشان داده است که پایداری یک کشور نه تنها در توان رزمی، که در فرسودن اراده رقیب و دگرگون ساختن محاسبه او آشکار میشود.
-تلآویو در سایه گسست؛ همپیمانی که بار سنگین آن بر دوش واشنگتن افتاده است
در حالی که جنگ اخیر ایران و آمریکا همچنان در مرکز مناظرههای سیاسی واشنگتن است، تازهترین سنجشهای افکار نشان میدهد که نگاه مردم آمریکا به پیوند دیرینه این کشور با اسرائیل دگرگون شده است؛ پیوندی که بیش از هفت دهه از ستونهای بنیادین سیاست بیرونی ایالات متحده بوده، اما اکنون بیش از هر زمان دیگر در برابر داوری افکار عمومی ایستاده است.
گسترش تصویرهای جنگ، فزونی هزینههای یاریهای رزمی، بیم گسترش آشوب در باختر آسیا و هراس از کشیدهشدن آمریکا به جنگی درازدامن، سبب شده بخشی از مردم این کشور در ادامه پشتیبانی بیمرز از اسرائیل درنگ و بازنگری کنند.
در همین میان، شکاف دیدگاه میان واشنگتن و تلآویو نیز آشکارتر شده است.
بنیامین نتانیاهو در تازهترین گفتار خود گفته است که اسرائیل خویش را در هیچ پیمان ایران و آمریکا طرف نمیداند و در کارهای ایمنی خود بهگونه جداگانه رفتار خواهد کرد. او همچنین گفته است که یورشهای رزمی اسرائیل در لبنان ادامه مییابد و این رژیم همچنان گسترش چیرگی خود در نوار غزه را دنبال میکند.
در سوی دیگر، گزارشهایی از رسانههای آمریکایی، از جمله آکسیوس، میگوید فرستادگان آمریکا در گفتوگوهای تازه به ایران گفتهاند واشنگتن میکوشد اسرائیل را به پابندی به آتشبس در لبنان و بازداشتن از گسترش درگیریها وادار کند.
این ناهمسویی در رفتار، از نگاه بسیاری از سنجشگران، نشانه دورتر شدن خواستهای ایمنی آمریکا و اسرائیل است.
در نگاه ایرانشهری، پیمان و دوستی آنگاه پایدار است که بر داد، سود دو سویه و استقلال هر سویه استوار باشد. شاهان بزرگ ایران از کوروش تا خسرو انوشیروان، هرگز کشور را در گرو خواست همپیمانان نمینهادند؛ زیرا میدانستند پایداری شاهنشاهی در پاسداری از سود و کیان خویش است.
- دوگانگی در کاخ سپید؛ از آوای سازش تا بانگ تهدید، سرگشتگی واشنگتن در برابر ایرانشهر
در روزگاری که آتش رویارویی آشکار میان ایران و آمریکا تا اندازهای فرو نشسته و دو سوی این کشاکش از لزوم پاسداشت برخی تفاهمها سخن میگویند، گفتار مقامهای آمریکایی همچنان چهرهای دوگانه و گاه ناساز از سیاست واشنگتن مینمایاند؛ چهرهای که به باور بسیاری از کارآگاهان سیاسی، نشان از دوگانگی دیدگاه در درون دستگاه فرمانروایی آمریکا درباره شیوه رویارویی با ایران دارد.
جیدی ونس، هموندِ ارشد دستگاه ریاست جمهوری آمریکا، در تازهترین سخنان خود گفت که گفتوگوها با ایران به فرجامی کامیاب رسیده و اگر پیمانی نهایی به دست آید، واشنگتن آن را دستاوردی بزرگ خواهد شمرد. او همچنین بالا رفتن دوباره روانِ داد و ستد نفت از تنگه هرمز را نشانهای از بازگشت آرامش نسبی به این پهنه دانست.
با این همه، ونس همزمان یادآور شد که آمریکا دو راه پیشِ رو دارد: یا رسیدن به پیمانی درازمدت با ایران که دگرگونیهایی در رفتار تهران از نگاه واشنگتن میطلبد، یا نگاهداری دستاوردهای کنونی همراه با آمادگی برای کنشهای تازه، اگر رئیسجمهور چنین بخواهد. این سخنان نشان میدهد که در کنار گفتوگوها، گزینه فشار و کنش سخت همچنان از میدان سیاست آمریکا بیرون نرفته است.
در سوی دیگر، دونالد ترامپ نیز در گفتوگو با رسانههای آمریکایی کوشید رویدادهای اخیر را نه «جنگ»، بلکه بخشی از راهبرد بازداشتن و مهار برنامه هستهای ایران بنمایاند.
کارآگاهان پیوندهای جهانی بر این باورند که این وضعیت بازتاب شکاف ژرف در نهادهای تصمیمساز آمریکاست؛ گروهی بر این باورند که ادامه تنش میتواند جایگاه آمریکا را در باختر آسیا آسیبپذیر کند، و گروهی دیگر همچنان بر راهبرد فشار سخت و نگاهداشت ابزارهای تهدید پای میفشارند.
در چنین فضای آشفتهای، شماری از دولتهای پیرامونی میکوشند راهکارهای جداگانهای برای نگاهداشت آرامش پدید آورند. گسترش رایزنیهای ایران با عمان، قطر و دیگر همسایگان، و نیز کوشش برخی دولتهای عربی برای یافتن راهحلهای بومی، نشانهای از دگرگونی آرام در موازنههای سیاسی باختر آسیاست.
در نگرش ایرانشهری، آنگاه که دشمن میان جنگ و آشتی سرگردان بماند، بخشی از نیروی خویش را از کف میدهد. ایران نیز در درازنای تاریخ دریافته است که در برابر آشفتگی اراده قدرتهای بیرونی، شکیبایی و پایداری، خود گونهای پیروزی است؛ پیروزیای که پیش از میدان رزم، در سپهر اندیشه و سیاست رقم میخورد.
- شکاف در اردوگاه باختر؛ اروپا، عربستان و شیخنشینهای عرب در جستوجوی راهی جدا از واشنگتن
در هفتههای گذشته، تحولات پیرامون جنگ اخیر نشان میدهد که این درگیری تنها توازن نظامی در باختر آسیا را دگرگون نکرده، بلکه شکافهایی تازه میان همپیمانان دیرینه ایالات متحده نیز پدید آورده است. گزارشهای گوناگون در رسانههای باختری حکایت از آن دارد که شماری از دولتهای این پهنه، بیش از پیش در پی آناند که پاسداری از امنیت خلیج پارس و تنگه هرمز را بر پایه همکاریهای میانکشوری سامان دهند، نه از رهگذر دخالت مستقیم واشنگتن.
روزنامه والاستریت ژورنال گزارش داده است که عربستان سعودی پیش از آغاز مرحله تازه کشاکشها، با کاستن از بهرهگیری ارتش آمریکا از برخی پایگاهها و گذرگاههای هوایی خود، نارضایتی ریاض از شیوه مدیریت بحران از سوی واشنگتن را آشکار کرده بود. به نوشته این روزنامه، این اختلاف تا بدانجا پیش رفت که آمریکا تهدید کرد بخشی از همکاریهای رزمی و پشتیبانی خود با عربستان را بازنگری خواهد کرد؛ رخدادی که نشان میدهد پیوند دو همپیمان دیرین نیز از پیامدهای این جنگ برکنار نمانده است.
در همین حال، نشریههای باختری گزارش دادهاند که کشورهای هموند شورای همکاری خلیج فارس، همزمان با ادامه گفتوگوهای ایران و آمریکا، رایزنیهای جداگانهای را با تهران آغاز کردهاند. کانون این گفتوگوها آینده تنگه هرمز، امنیت کشتیرانی، همکاریهای دریایی و پدیدآوردن سازوکاری منطقهای برای پیشگیری از تکرار بحرانهای رزمی عنوان شده است. به گفته نزدیکان این رایزنیها، بسیاری از دولتهای عربی به این نتیجه رسیدهاند که امنیت پایدار شاخاب پارس بدون حضور و همکاری ایران دستیافتنی نیست؛ از این رو در پی آناند که چارچوبهایی نو برای همکاریهای امنیتی و اقتصادی با تهران پیریزی کنند، چارچوبهایی که وابستگی کمتری به سیاستهای دگرگونشونده آمریکا داشته باشد.
از سوی دیگر، بلومبرگ گزارش داده است که شماری از کشورهای اروپایی برای پاسداری از امنیت راههای انتقال انرژی، با اصل دریافت هزینه خدمات دریایی و گذر از تنگه هرمز در قالب سازوکارهای مورد توافق ایران و عمان همراهی نشان دادهاند. هرچند جزئیات این طرح هنوز نهایی نشده، اما بازتاب آن در بازارهای انرژی چشمگیر بوده است.
کارشناسان ژئوپلیتیک بر این باورند که اگر این روند ادامه یابد، ممکن است در سالهای آینده نظم نوینی در امنیت خلیج پارس پدید آید؛ نظمی که در آن گفتوگوهای منطقهای، همکاریهای اقتصادی و سازوکارهای مشترک دریایی جای بخشی از کشاکشهای سخت نظامی را بگیرد.
-ماجرای توقف ناگهانی پخش مصاحبه ضبطشده باقر قالیباف در صداوسیما؛ روایت قطع آنتن پرحاشیه
در یکی از پرچالشترین رویدادهای رسانهای روزهای اخیر، پخش گفتوگوی از پیش ضبطشده محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و رئیس هیئت گفتوگوکننده ایران، در رسانه ملی، در میانه برنامه و بیآنکه گزارش یا توضیحی روشن ارائه شود، ناگهان از آنتن بازایستاد؛ رخدادی که بیدرنگ موجی از واکنشهای سیاسی، رسانهای و مجازی را در سراسر کشور برانگیخت.
بر پایه گزارشهای منتشرشده در رسانههای درونکشور، این گفتوگو که پیشتر بهطور کامل ضبط و برای پخش آماده شده بود، در لحظهای حساس از بحث درباره سازوکارهای دارایی و دادوستدهای اقتصادی و همچنین روندهای دیپلماتیک پیوندخورده با آزادسازی داراییهای ایران، بهطور ناگهانی متوقف شد. شماری از گزارشها نیز از کاسته شدن نزدیک به بیست دقیقه از بخشهای پایانی این گفتوگو خبر دادهاند؛ بخشهایی که بنا بر گفته منابع آگاه، به بازگویی جزئیات اجرایی تفاهمهای اقتصادی و سیاسی و شیوههای انجام آنها در میدان عمل اختصاص داشته است.
سازمان صداوسیما در نخستین واکنش، دلیل این توقف را «نقص فنی در پرونده ضبطشده» عنوان کرد و اعلام داشت نسخه کامل این گفتوگو در زمانی دیگر منتشر خواهد شد؛ با این حال، این توضیح کوتاه نتوانست از دامنه واکنشها و پرسشها بکاهد و فضای رسانهای را آرام کند.
بر پایه بخشهایی که تاکنون از این گفتوگو منتشر شده، قالیباف در حال تشریح روند آزادسازی داراییهای ایران، سازوکارهای فروش نفت، و شیوههای اجرایی یک تفاهم فرامرزی بوده است. در بخشهایی که از پخش کنار گذاشته شد نیز او به پرسشهایی درباره راههای جابهجایی داراییها، پیشینه و سازوکار تحریمها، و نقش نهادهای بیرونی در محدودسازی اقتصاد ایران پرداخته بود؛ موضوعاتی که بنا بر روایت برخی منابع، از حساسترین و کلیدیترین بخشهای این گفتوگو به شمار میرفت.
پس از توقف پخش، مرکز رسانه مجلس در بیانیهای اعلام کرد این گفتوگو از پیش بهصورت کامل ضبط شده و طبق هماهنگیهای انجامگرفته به سازمان صداوسیما سپرده شده بود، و انتظار میرفت هرگونه تغییر، کاستگی یا حذف بخشها با هماهنگی رسمی و پیشینی انجام گیرد. این مرکز، قطع پخش را «بیاطلاع و بیرون از روند اعلامشده» توصیف کرده و آن را نیازمند توضیح روشن دانسته است.
در سوی دیگر، بخشی از کاربران و کنشگران فضای مجازی این رخداد را نشانهای از شکاف و ناهماهنگی در لایههای رسانهای و سیاسی کشور دانستهاند؛ در حالی که گروهی دیگر آن را تنها یک اختلال فنی، خطای اجرایی یا تصمیمی لحظهای در فرایند پخش تلقی کردهاند.
در هر روی، این رخداد بار دیگر نشان داد که در روزگار کشاکشهای سیاسی و جنگهای نرم رسانهای، حتی یک توقف چنددقیقهای در پخش یک گفتوگو نیز میتواند به موضوعی پرمناقشه و اثرگذار در افکار عمومی بدل شود.