گزارش هفتگی ۹۲
- یمن در آستانهٔ گشودن جبههای نوین؛ پیشروی سربازان بنی ساسان تا بابالمندب و فشار بر عربستان
جنگ یمن در واپسین روزهای هفتهٔ گذشته و آغاز این هفته، از نبردی فرساینده میان نیروهای انصار و نیروهای همسو با حکومت یمن و پشتیبانیشده از سوی عربستان، به یکی از کانونهای مهم جنگ فراگیر منطقهای دگرگون شده است. همزمان با فراگرفتن آتش جنگ ایران و آمریکا در پیرامون شاخاب پارس، نیروهای انصار در چند جبههٔ زمینی فشار خود را بر نیروهای همسو با عربستان افزایش داده و در باختر یمن به سوی کرانهٔ دریای سرخ پیش رفتهاند. این پیشروی با در دست گرفتن شهر بندری مُخا و گزارشهای تازه دربارهٔ بهدستگیری جزیرهٔ راهبردی میون در بابالمندب، جایگاه نیروهای انصار را در یکی از مهمترین گلوگاههای دریایی جهان استوارتر کرده است. گزارشهای تازهٔ آسوشیتدپرس و دیگر رسانهها نیز از در دست گرفتن این دو جایگاه و افزایش فشار بر راه دریایی بابالمندب حکایت دارند.
اهمیت این پیشروی تنها در بهدستآوردن چند شهر و بلندی نیست. مُخا در کرانهٔ دریای سرخ و نزدیک بابالمندب جای دارد و راه پیونددهندهٔ آن با تعز و دیگر بخشهای درونی یمن، از دید رزمآرایی ارزشی بسیار دارد. نیروهای انصار با پیشروی در این پهنه میتوانند بلندیهای چیره بر راهها را در دست گیرند، راه رساندن نیرو و سازوبرگ میان تعز و کرانه را زیر فشار بگذارند و نیروهای همسو با حکومت یمن را از پیوند دادن جبهههای خود بازدارند. گزارشهای تازه نیز نشان میدهد که با افتادن مُخا، نیروهای همسو با حکومت یمن به سوی جنوب پس نشسته و برای بازآرایی نیروهای خود کوشیدهاند.
افتادن مُخا برای ریاض و نیروهای همسو با آن، از آن رو زخمی سنگین بهشمار میرود که بابالمندب را به آوردگاهی نزدیکتر برای فشار نیروهای انصار بدل میکند. این تنگه در جنوبیترین بخش دریای سرخ، راه دریایی میان دریای سرخ و دریای عرب را میگشاید و از گلوگاههای بنیادین بازرگانی و جابهجایی انرژی میان آسیا، اروپا و خاورمیانه است. کارشناسان هشدار دادهاند که استوارشدن نیروهای انصار در مُخا و پیرامون بابالمندب میتواند توان آنان برای فشار بر کشتیرانی و بهویژه راههای جابهجایی نفت عربستان را افزایش دهد.
در همین چارچوب، گزارشهای تازه دربارهٔ بهدست گرفتن جزیرهٔ میون، که در میانهٔ بابالمندب جای دارد، اهمیت پیشروی نیروهای انصار را چند برابر کرده است. میون در جایگاهی چنان راهبردی قرار گرفته که در دست داشتن آن میتواند دیدبانی و فشار بر رفتوآمد دریایی در این گلوگاه را آسانتر کند. آسوشیتدپرس این رخداد را یکی از بزرگترین دستاوردهای سرزمینی نیروهای انصار در سالهای گذشته دانسته است؛ رخدادی که همزمان با در دست گرفتن مُخا، نگرانی دربارهٔ آیندهٔ رفتوآمد کشتیها و جابهجایی نفت در دریای سرخ را افزایش داده است.
بر پایهٔ گزارشهای چند روز گذشته، درگیریهای سنگین میان نیروهای انصار و نیروهای وابسته به حکومت یمن در بخشهایی از تعز، کرانهٔ باختری، الجوف، مأرب و ضالع جریان داشته است. همچنین گزارشهای تازه از افزایش شمار کشتهها و زخمیهای این دور از نبرد و جابهجایی هزاران تن از مردم یمن حکایت دارد؛ با این همه، شمار دقیق جانباختگان و زخمیان همچنان به سبب دنبالهداشتن نبردها نیازمند راستیآزمایی است. آسوشیتدپرس شمار جانباختگان دور تازهٔ درگیریها را دستکم ۱۹۴ تن و شمار زخمیان را بیش از ۸۸۰ تن گزارش کرده است.
تعز برای نیروهای انصار تنها یک شهر نیست؛ این استان همچون پلی میان بلندیهای درون یمن و کرانهٔ دریای سرخ جای دارد. از همین رو، پیشروی در باختر تعز میتواند راههای رساندن نیرو و جنگافزار میان تعز و مُخا را زیر فشار بگذارد. از دید رزمآرایی، هر اندازه نیروهای انصار بتوانند بلندیهای پیرامون این راهها را در دست گیرند، توان نیروهای همسو با عربستان برای پشتیبانی از کرانهٔ باختری کاهش خواهد یافت. در برابر، حکومت یمن میکوشد با نگاهداشت بلندیها و راههای پیونددهندهٔ تعز به کرانه، جلوی پیشروی بیشتر نیروهای انصار به سوی جنوب را بگیرد. گزارشهای میدانی نیز از کوشش نیروهای همسو با حکومت برای بازپسگیری مُخا و جلوگیری از پیشروی بیشتر نیروهای انصار خبر میدهند.
در سوی دیگر، الجوف و مأرب همچنان دو جبههٔ بنیادین درون یمن هستند. الجوف در همسایگی مرز عربستان جای دارد و چیرگی بر آن میتواند راههای پیشروی به سوی شمال یمن را دگرگون کند. مأرب نیز به شوند داشتن میدانهای نفتی و جایگاه راهبردی خود، برای هر دو سوی نبرد ارزش بسیار دارد. از همین رو، درگیری بر سر این دو پهنه تنها یک کشاکش زمینی نیست، بلکه با توان نفتی و راههای پیونددهندهٔ شمال و جنوب یمن نیز گره خورده است.
گزارشهای تازه نشان میدهد نیروهای همسو با حکومت یمن در الجوف کوشیدهاند بر جایگاههای نیروهای انصار فشار آورند و از این راه، تهدید متوجه مأرب را کاهش دهند. در برابر، نیروهای انصار نیز مدعی پس زدن برخی یورشهای نیروهای همسو با عربستان شدهاند. اگر حکومت یمن در الجوف پیشروی پایدار به دست آورد، راه برای فشار بیشتر بر جایگاههای نیروهای انصار در شمال باز خواهد شد؛ اما اگر نیروهای انصار بتوانند این جبهه را نگاه دارند، نیروهای دولتی ناچار خواهند بود پهنهای گستردهتر را برای جلوگیری از پاتک و یورش دوبارهٔ آنان زیر نگاه داشته باشند.
همزمان با نبردهای درون یمن، عربستان سعودی بار دیگر بهگونهای مستقیمتر وارد میدان شده است. در روزهای گذشته، نیروهای انصار چندین شهر در جنوب عربستان، از جمله ابها، خمیس مشیط و جیزان، را با موشکهای بالستیک و پهپادها آماج قرار دادهاند. بر پایهٔ گزارش آسوشیتدپرس، یورشهای هشتم سپتامبر به چند شهر و جایگاه نفتی عربستان دستکم ۷۳ زخمی بر جای گذاشته و در برخی جایگاههای نفتی آتش به پا کرده است. عربستان نیز در واکنش، یورشهای هوایی به بخشهایی از یمن انجام داده است.
از اینجا دگرگونی مهمی پدیدار میشود: عربستان دیگر تنها پشتیبان یک جبههٔ یمنی نیست؛ خاک و سازههای بنیادین خود آن نیز به بخشی از میدان نبرد بدل شدهاند. این دگرگونی، بهویژه در هنگامهای که راههای دریایی و صادرات نفت عربستان زیر فشار جنگ منطقهای قرار گرفتهاند، برای ریاض اهمیت دوچندان دارد. رویترز گزارش داده است که تولید نفت عربستان در اوت ۲۰۲۶ به پایینترین اندازه در بیش از سه دهه رسیده و یورشهای وابسته به جنگ یمن و آسیبپذیری راههای دریایی، از زمینههای این کاهش بودهاند.
اگر همهٔ جبههها را کنار یکدیگر بگذاریم، چهرهٔ کنونی چنین است: نیروهای انصار در شمال و بخش بزرگی از باختر یمن همچنان دست بالا را دارند و اکنون در کرانهٔ دریای سرخ نیز به دستاوردهایی مهم رسیدهاند؛ نیروهای همسو با حکومت یمن در تعز، مأرب، الجوف و دیگر جبههها برای جلوگیری از گسترش این پیشروی میجنگند؛ عربستان با یورشهای هوایی و پشتیبانی رزمی از نیروهای همسو با خود واکنش نشان میدهد؛ و نیروهای انصار نیز میدان نبرد را از خاک یمن به درون عربستان و راههای دریایی کشاندهاند.
اما مهمترین دگرگونی این روزها در جای دیگری رخ داده است: نیروهای انصار از نیرویی چیره بر بخش بزرگی از شمال یمن به نیرویی بدل شدهاند که اکنون میتوانند در یکی از حساسترین گلوگاههای دریایی جهان جای پایی مستقیم داشته باشند. اگر چیرگی آنان بر مُخا و میون پایدار بماند و بتوانند به سوی ذباب و دیگر پهنههای پیرامون بابالمندب پیش روند، جغرافیای جنگ یمن دگرگون خواهد شد. در آن هنگام، مسئله تنها آیندهٔ حکومت یمن یا جنگ میان نیروهای انصار و عربستان نخواهد بود؛ بلکه امنیت یکی از شاهراههای بنیادین انرژی و بازرگانی جهان نیز به بخشی از نبرد بدل خواهد شد. گزارشهای تازه نیز نشان میدهد که رفتوآمد کشتیها در بابالمندب پس از افتادن مُخا کاهش یافته است.
از همین رو، پیشروی نیروهای انصار در این دور را باید یکی از رخدادهای مهم راهبردی منطقه دانست؛ نه لزوماً از آن رو که این نیروها در آستانهٔ پیروزی نهایی در جنگ یمن قرار گرفتهاند، بلکه از آن رو که برای نخستین بار در این دور تازهٔ نبرد، امکان پیوند دادن سه میدان به یکدیگر پدید آمده است: جبههٔ زمینی یمن، خاک و سازههای بنیادین عربستان، و آبراه بابالمندب. همزمانی این سه میدان با بحران هرمز، به این رویارویی ارزشی فراتر از جنگ یمن داده و آن را به یکی از پایههای کشاکش بزرگتر بر سر سامان راههای انرژی و دریایی خاورمیانه بدل کرده است.
در چنین آرایشی، بابالمندب دیگر تنها یک تنگهٔ دوردست در جنوب دریای سرخ نیست؛ بلکه در کنار هرمز، به یکی از دو گلوگاه دریایی سرنوشتساز در کشاکش کنونی بدل شده است. هرچه نیروهای انصار جای پای خود را در کرانهٔ سرخ استوارتر کنند و هرچه رویارویی در هرمز دنبالهدارتر شود، پیوند میان دو آبراه پررنگتر خواهد شد و جنگی که زمانی بیشتر در مرزهای یمن جریان داشت، بیش از پیش به نبردی بر سر راههای نفت، بازرگانی و گذرگاههای دریایی خاورمیانه دگرگون خواهد شد.
-روایت خشثره ها از پاسخ به یورش آمریکا؛ از نظم پارسی تا سایهگستری رزم ایرانی بر پایگاههای دشمن
در پی یورش بامداد هشتم شهریور آمریکا به بخشهایی از نوار جنوبی ایران، سخنگوی ارتش ایران جزئیات تازهای از پاسخ نیروهای مسلح را بازگو کرده و گفته است نخستین موشکها و پهپادهای ایران تنها حدود ۱۵ دقیقه پس از آغاز یورش، به سوی پایگاههای آمریکا روانه شدند. بر پایهٔ این روایت، شتاب در واکنش، حجم آتش و گستردگی جغرافیایی عملیات، سه ویژگی بنیادین پاسخ ایران بوده است.
امیر سرتیپ اکرمینیا، سخنگوی ارتش، گفته است آمریکا در دو یورش پیاپی پس از آتشبس، کوشیده است توان و چیرگی نیروهای ایرانی بر تنگهٔ هرمز را تضعیف کند. به گفتهٔ او، پاسخ نیروهای مسلح از سوی ارتش و سپاه انجام گرفت و در نخستین گام، تنها یک ربع پس از آغاز یورش، موشکها و پهپادهای ایرانی به سوی پایگاههای آمریکا به پرواز درآمدند؛ رخدادی که وی آن را نشانهٔ آمادگی نیروهای ایرانی برای پاسخ فوری به هرگونه یورش دانسته است.
اکرمینیا گستردگی جغرافیایی این عملیات را نیز از ویژگیهای آن دانسته و گفته است پایگاههای آمریکا از اردن تا امارات زیر آتش قرار گرفتهاند. بر پایهٔ روایت مطرحشده از سوی سخنگوی ارتش، در این عملیات چهار پایگاه آمریکایی در سه کشور منطقه، از جمله دو پایگاه در امارات، پایگاه شیخ عیسی در بحرین و یک پایگاه در کویت، آماج موشکها و پهپادهای ایرانی قرار گرفتهاند. او همچنین مدعی شده است بررسیهای میدانی و تصاویر ماهوارهای، آسیبهای چشمگیری را در این پایگاهها نشان دادهاند؛ میزان واقعی این خسارتها نیازمند راستیآزمایی مستقل است.
در این میان، ارتش از بهکارگیری موشکهای زمینبهزمین فتح و پهپادهای انهدامی آرش ۲ سخن گفته است. بنا بر روایت سخنگوی ارتش، این جنگافزارها به سامانههای نوین و فناوریهای هوش ساختگی مجهز بودهاند و ایران در کنار توان موشکی و پهپادی، از شیوههای رزم ترکیبی و نامتقارن بهره گرفته است؛ روشی که به گفتهٔ او، امکان درگیرکردن همزمان چند لایه از توان دشمن و گذر از بخشی از پدافند آن را فراهم کرده است.
سخنگوی ارتش همچنین از دگرگونی تدریجی نگرش رزمی ایران پس از جنگهای اخیر سخن گفته و عملیات «صاعقه» را نمونهای از این رویکرد دانسته است. به گفتهٔ او، مراحل بیستونهم، سیام و سیویکم این عملیات با هدف پاسخ، بازدارندگی و در برخی موارد پیشگیری از شکلگیری تهدید انجام شدهاند. وی مدعی شده است که ایران در چارچوب برداشت خود از حق دفاع مشروع، میکوشد دیگر اجازه ندهد دشمن ابتکار عمل را در میدان در دست گیرد و در برابر تهدیدهای رو به شکلگیری، پیش از تبدیلشدن آنها به یورش گسترده واکنش نشان دهد.
در بخش دیگری از این روایت، اکرمینیا مدعی شده است که آسیب دیدن برخی پایگاههای آمریکا در منطقه، توان پشتیبانی و آمادرسانی نیروهای آمریکایی را با دشواری روبهرو کرده و حتی روند رساندن سوخت و دیگر نیازمندیهای نیروهای این کشور را دچار تنگنا ساخته است. او بهویژه از آسیبدیدگی پایگاههای آمریکا در بحرین سخن گفته و ادعا کرده است که واشنگتن ناچار شده بخشی از نیازهای پشتیبانی خود را از نقاط دوردستتری چون دیگو گارسیا و بخشهایی از شرق آسیا جبران کند.
همزمان با این روایت، فرمانده نیروی دریایی ارتش گفته است نیروهای ایرانی توانستهاند با بهرهگیری از شگردهای غافلگیرکننده، برای مدتی توان عملیاتی برخی شناورهای دشمن را مختل کنند. او همچنین تأکید کرده است که جابهجایی و رفتار نیروهای دشمن بهگونهای پیوسته پایش میشود و مأموریت اصلی نیروی دریایی، جلوگیری از دستیابی دشمن به هدفهای خود در آبهای پیرامون ایران است.
در سوی دیگر، معاون سیاسی نیروی دریایی سپاه دربارهٔ گذرگاههای کشتیرانی در هرمز موضعی سختگیرانهتر مطرح کرده و گفته است گذر شناورها باید بر پایهٔ کریدوری باشد که ایران تعیین میکند. او مدعی شده است شناوری که وارد «کریدور آمریکایی» در جنوب تنگهٔ هرمز شود، پس از رسیدن به محدودهٔ خصب عمان دیگر از خطر اصابت مصون نخواهد بود. این سخنان نشان میدهد که در کنار میدان موشکی و پهپادی، هرمز همچنان یکی از مهمترین آوردگاههای راهبردی رویارویی ایران و آمریکا به شمار میرود.
مجموع این سخنان، تصویری از راهبردی چندلایه را ترسیم میکند؛ راهبردی که در آن ایران میکوشد پاسخ به یورش نظامی را تنها به یک نقطه محدود نکند و با تکیه بر موشکهای زمینبهزمین، پهپادهای انهدامی، رزم نامتقارن و فشار بر پایگاهها و راههای پشتیبانی، دامنهٔ میدان نبرد را از خاک ایران تا پهنهٔ گستردهٔ منطقه بکشاند. ادعای اصلی فرماندهان ایرانی این است که چنین گستردگیای، محاسبات پیشین آمریکا را برهم زده و ابتکار عمل را از دست نیروهای آمریکایی گرفته است؛ ادعایی که دربارهٔ میزان اثرگذاری نهایی آن همچنان باید میان روایت رسمی ایران و شواهد مستقل میدانی داوری کرد.
از نگاه ایرانشهری، اهمیت این رخداد تنها در شمار موشکها یا پهپادهای بهکاررفته نیست؛ آنچه در این روایت برجسته میشود، کوشش برای نگهداشتن فرمانروایی بر پیرامون ایران و پاسداری از هرمز و جلوگیری از آن است که نیروی بیگانه ابتکار میدان را در نزدیکترین آبراه راهبردی ایران به دست گیرد. در چنین چارچوبی، سخنان تازهٔ فرماندهان ایرانی بیش از هر چیز بر یک پیام استوار است: هرگونه یورش به کرانههای جنوبی ایران میتواند با پاسخی فراتر از همان نقطه روبهرو شود و دامنهٔ رزم را تا پایگاهها و راههای پشتیبانی نیروی مهاجم بکشاند.
-« بتهجقهٔ ایرانشهری بر نقشهٔ آمریکای 250 ساله؛ فرهنگ ایرانشهر، میراثی که مهاجم را نیز دربرمیگیرد
سفارت ایران در غنا با انتشار فرتوری از نقشهٔ آمریکا که در آن نقش بتهجقه، یکی از نگارههای شناختهشدهٔ هنر و فرهنگ ایرانی، بهکار رفته است، به جنگ و رویارویی کنونی آمریکا با ایران واکنش نشان داد و با بیانی کنایهآمیز نوشت که در یورش به ایران، نکتهای شایان درنگ وجود دارد: دیر یا زود، فرهنگ ایرانی راه خود را به درون جان و زیست فرهنگی مهاجم باز میکند.
این پیام، بیش از آنکه پاسخی نظامی باشد، بر سویهٔ فرهنگی و تمدنی رویارویی انگشت میگذارد؛ بدین چم که ایران تنها سرزمینی با مرزهای سیاسی و توان رزمی نیست، بلکه دارای پیشینهای دیرپا در هنر، نگاره، زبان و آیین است و آثار این فرهنگ، حتی در سرزمینهایی بیرون از ایرانشهر نیز بهگونههای گوناگون بازتاب یافته است.
بتهجقه، با آن پیکرهٔ خمیده و کشیده، از نگارههای نامآشنای هنر ایرانی است که در هنرهای پارچهبافی، نگارگری و آرایهپردازی ایرانی جایگاهی دیرینه یافته و در گذر زمان به یکی از شناسههای بصری فرهنگ ایران بدل شده است. از همین رو، گزینش این نگاره برای پوشاندن نقشهٔ آمریکا، در پیام سفارت ایران، چماری نمادین دارد: سرزمینی که میخواهد فرهنگ و توان ایران را درهم بشکند، خود نیز نمیتواند بهآسانی از دامنهٔ نفوذ فرهنگ ایران برکنار بماند.
سفارت ایران در غنا با این فرتور و پیام کوتاه، جنگ را از چارچوب موشک و میدان نبرد فراتر برده و آن را در آوردگاه تمدنها نیز به تصویر کشیده است؛ جایی که در نگاه ایرانشهری، دیرپایی فرهنگ و هنر میتواند همچون نیرویی نرم و ماندگار، فراتر از مرزهای سیاسی و میدانهای رزم گسترش یابد. در این برداشت، فرهنگ ایرانشهری نه تنها میراث یک کشور، بلکه برآمده از هزاران سال پیوستگی تاریخی و هنری ایرانشهر است؛ میراثی که به باور این پیام، توان دگرگونکردن پیرامون خود را حتی در هنگامهٔ دشمنی و جنگ دارد.
- هرمز زیر فرمان ایرانیان؛ از فروش نفت تا قلمرو ممنوعه بر فراز شاخاب پارس
سردار محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در تازهترین سخنان خود دربارهٔ جنگ و رویارویی دریایی در جنوب ایران، از دنبالهداشتن فروش نفت ایران، بازگشت درآمد نفتی به کشور و برنامهٔ تهران برای برپایی یک «قلمرو ممنوعه» در بیرون تنگهٔ هرمز خبر داده است. بر پایهٔ گزارش آسوشیتدپرس، رضایی گفته است این قلمرو در روزها و هفتههای پیش رو آشکار خواهد شد و از خط محاصرهٔ دریایی آمریکا آغاز میشود و تا بخشهایی از شاخاب پارس و پیرامون هرمز دامن خواهد گسترد.
به گفتهٔ رضایی، هر شناوری که به این قلمرو درآید و آشکار شود که آهنگ گذر از هرمز دارد، در فهرست کیفرهای ایران جای خواهد گرفت. این سخنان در هنگامهای بیان شده که رویارویی دریایی میان ایران و آمریکا سختتر شده و رفتوآمد کشتیها در هرمز با بندها و بازدارندههای سنگین روبهرو شده است. رویترز نیز گزارش داده که ایران همزمان از برپایی راهی ویژه برای گذر کشتیها و سختگیری بیشتر بر رفتوآمد شناورها سخن گفته است.
رضایی در بخش دیگری از سخنان خود پافشاری کرده است که ایران همچنان نفت خویش را میفروشد و درآمد بهدستآمده از آن به کشور بازمیگردد. آسوشیتدپرس به گفتهٔ او آورده است که ایران مدعی فروش روزانهٔ نزدیک به یک تا یکونیم میلیون بشکه نفت است؛ با این همه، اندازهٔ راستین فروش نفت و میزان دسترسی ایران به درآمد آن نیازمند سنجش و راستیآزمایی جداگانه است. گزارشهای تازه نیز نشان میدهد که با وجود فشار آمریکا بر راههای فروش نفت ایران، تهران همچنان میکوشد بخشی از نفت خود را به خریداران برساند.
او همچنین دربارهٔ بازماندن تنگهٔ هرمز گفته است که ایران هنگامی بر بازبودن این آبراه پای خواهد فشرد که آمریکا از خرابکاری، یورش و دستاندازی به داراییهای ایران دست بردارد. از دید تهران، بدینسان بازبودن هرمز از روند جنگ جدا نیست، بلکه بخشی از ترازو و بازدارندگی در آوردگاه شاخاب پارس بهشمار میآید. رضایی پیشتر نیز از رایزنی ایران و عمان برای پدیدآوردن راهی ویژه برای گذر کشتیها از هرمز سخن گفته بود؛ راهی که بر پایهٔ آنچه او بیان کرده، بخشهایی از آبهای ایران و عمان را دربر میگیرد.
رضایی همچنین مدعی شده است که نیروهای رزمی ایران در رویارویی اخیر، پایگاه تیتن آمریکا در اردن را بهشدت زیر آتش گرفتهاند. این ادعا، همانند دیگر ادعاهای رزمی دو سوی نبرد، نیازمند گواهی و راستیآزمایی مستقل است.
آنچه در این سخنان بیش از همه چشمگیر است، کوشش تهران برای دگرگونکردن جایگاه هرمز از یک آبراه سادهٔ گذر کشتیها به اهرم راهبردی میدان نبرد و توان کدگآماری است. آمریکا از یک سو میکوشد با محاصرهٔ دریایی و فشار بر فروش نفت ایران، توان مالی تهران را فرسوده سازد؛ ایران نیز از سوی دیگر میکوشد با بهرهگیری از جایگاه جغرافیایی خویش در هرمز، هزینهٔ این فشار را برای نیروهای آمریکایی و کشتیهای گذرنده از این آبراه بالا ببرد. رویترز گزارش داده است که رفتوآمد کشتیها در هرمز در پی شدتگرفتن رویاروییها به اندازهای کاهش یافته که نگرانی دربارهٔ روانی جریان انرژی در جهان افزایش یافته است.
از این دید، سخنان رضایی تنها دربارهٔ یک خطکشی بر آب نیست؛ بلکه بخشی از نبردی بزرگتر است که همزمان در آوردگاه رزم، آبراه، نفت و کدگآماری دنبال میشود. ایران میگوید نفت خویش را همچنان به بازارهای جهان میرساند و درآمد آن را به کشور بازمیگرداند؛ آمریکا میکوشد با محاصره و فشار دریایی این راه را ببندد؛ و تهران در برابر، از کشیدن خطی تازه پیرامون هرمز و واداشتن شناورها به پیروی از آییننامههای مورد پذیرش خود سخن میگوید.
در همین راستا، مجلس ایران نیز در پی پیشبرد طرحی با نام «اقدام راهبردی تأمین امنیت و پیشرفت تنگهٔ هرمز» است. بر پایهٔ گزارشهای منتشرشده از مجلس، مادهٔ ۹ این طرح در کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی به تصویب رسیده و بر پایهٔ آن، کشورها یا کسانی که علیه ایران تحریم یکسویه بگذارند یا دست به کردارهای دشمنانه بزنند، میتوانند مشمول بازداشتن از گذر هرمز شوند. همچنین شناورها یا بارهایی که به این کشورها یا کسان وابسته باشند، در صورت جایگرفتن در دامنهٔ این مصوبه، با بند و بازدارندگی در گذر از هرمز روبهرو خواهند شد.
بدینسان، هرمز بیش از پیش از یک آبراه بازرگانی به دروازهٔ جنوبی ایرانزمین و یکی از کانونهای فرمانروایی بر راههای دریایی دگرگون میشود؛ جایی که در آن، نفت، بازرگانی، توان رزمی و امنیت دریایی به یکدیگر گره خوردهاند. در چنین آوردگاهی، هر خطی که بر آب کشیده میشود، تنها یک نشان جغرافیایی نیست؛ بلکه نشانهای از کشاکش بر سر فرمانروایی، گذر، دادوستد و توان بازدارندگی در شاخاب پارس است. - پوتین و نیشخند به «هفت بزرگ»؛ بریکس و برآمدن جهان چندکانونی
ولادیمیر پوتین، رهبر روسیه، در نشست سران بریکس در دهلی نو، با اشاره به دگرگونیهای ژرف در ساختار توان و تولید جهان، سخنی کنایهآمیز دربارهٔ گروه هفت بر زبان آورد. او گفت که در پنج سال گذشته، بیش از ۴۰ درصد فرآوردهٔ ناخالص جهان به کشورهای بریکس وابسته بوده، در حالی که سهم گروه نامدار به «هفت بزرگ» تنها نزدیک به ۲۹ درصد بوده است. پوتین سپس با نیشخندی آشکار گفت: «نمیدانم چرا آن را بزرگ مینامند.»
گروه هفت از آمریکا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، کانادا و ژاپن ساخته شده و دههها یکی از کانونهای بزرگ هماهنگی کار و بار، بازرگانی و سیاست در جهان باختر بوده است. در برابر، بریکس که نخست با برزیل، روسیه، هند و چین پدید آمد و سپس آفریقای جنوبی به آن پیوست، اکنون با پیوستن ایران، مصر، اتیوپی، امارات متحدهٔ عربی و اندونزی، گسترهای بسیار بزرگتر یافته و نزدیک به نیمی از مردم جهان را دربر میگیرد. از دید توان تولیدی نیز این گروه اکنون یکی از بزرگترین کانونهای توان جهان بهشمار میرود.
سخنان پوتین را باید در چارچوب کشاکشی بزرگتر بر سر سامان آیندهٔ جهان نگریست؛ کشاکشی که در آن، کشورهای برآمده و نیروهای نوین میکوشند در نهادهای جهانی، بازرگانی، دادوستد پولی، راههای ترابری و سازوکارهای مالی، سهم و فرمان بیشتری به دست آورند. رهبر روسیه در همین نشست از رفتار و فشار کشورهای باختر نیز انتقاد کرد و بریکس را زمینهای برای همکاری گستردهتر میان کشورهای گوناگون و برپایی سامانی دانست که تنها به خواست و فرمان باختر وابسته نباشد.
با این همه، بریکس هنوز یک همپیمانی یکپارچه و همداستان نیست. هر یک از کشورهای عضو، سود، نیاز و راهبرد ویژهٔ خود را دنبال میکند و میان آنان دربارهٔ بسیاری از رویدادهای جهانی، از جنگ اوکراین گرفته تا کشاکشهای خاورمیانه و چگونگی برخورد با چین، ناهمداستانیهایی جدی وجود دارد. از همین رو، برآمدن بریکس را نباید هماکنون به چیرگی یکپارچهٔ آن بر جهان یا پدیدآمدن یک پیمان سیاسی همتنیده تعبیر کرد. توان کدگآماری و جمعیتی این گروه رو به فزونی است، اما همگرایی سیاسی آن همچنان با دشواریهایی روبهروست.
با این همه، کنایهٔ پوتین به «هفت بزرگ» بازتاب دگرگونیای ژرفتر است: سنگینی توان جهان آرامآرام از کانونهای دیرین باختری به سوی آسیا، جنوب و سرزمینهای نوخاسته جابهجا میشود. اگر در سدهٔ گذشته بخش بزرگی از توان صنعتی، مالی و سیاسی جهان در کرانههای اقیانوس اطلس گرد آمده بود، اکنون کانونهای دیگری در حال برآمدناند و میکوشند در ساختن سامان آیندهٔ جهان سهمی همسنگتر داشته باشند.
در نگرش ایرانشهری، این دگرگونی را میتوان نشانهای از گذار جهان از یک کانون فرمانروایی به چند کانون توان دانست؛ جهانی که در آن چندین حوزهٔ تمدنی، فرهنگی، جمعیتی و کدگآماری در کنار یکدیگر سر برمیآورند و هیچ کانونی نمیتواند بهآسانی خواست خویش را بر همهٔ جهان بار کند. بریکس نیز در چنین آرایشی میکوشد زمینهای برای نزدیکشدن این کانونهای نوپدید فراهم آورد و راهی جدا از فرمانروایی یکسویهٔ باختر بگشاید.
ایران نیز با پیوستن به بریکس، خود را در میان همین چینش نو جای داده است؛ جایگاهی که میتواند برای ایرانزمین راههایی تازه در دادوستد، همکاری بازرگانی، راههای ترابری، پیوندهای مالی و برقراری پیوند با دیگر کانونهای بزرگ جهان پدید آورد. البته بهرهگیری از چنین جایگاهی به اندازهٔ توان درونی، سیاستگذاری درست و توان ایران در پیوندزدن جایگاه جغرافیایی، نیروی انسانی و توان کدگآماری خود با این دگرگونی جهانی بستگی خواهد داشت.
از این رو، سخن پوتین تنها یک نیشخند به نام «هفت بزرگ» نبود؛ بلکه نشانهای از نبردی ژرفتر بر سر چهرهٔ جهان آینده بود: آیا جهان همچنان زیر سایهٔ چند کانون دیرین باختری خواهد ماند، یا آنکه چندین کانون تمدنی و توانمند از خاور و جنوب جهان سر برخواهند آورد و در ساختن سامان آینده همسهم خواهند شد؟ در این میان، آنچه در حال دگرگونی است تنها شمار و اندازهٔ تولید کشورها نیست؛ بلکه ترازو و فرّ توان جهانی نیز آرامآرام در حال جابهجایی است.