گزارش نگیزشی – برنامه ۱۰
🔥👑 جایگاهِ فرخبالِ شاه در بنمایهٔ شهریاریِ ایرانشهر و آیین دیدار 👑🔥
از شمارِ نیکیهای شاهان ماهروز ایرانشهر، نرمی و مهربانی با نزدیکان و بزرگان، و دیدار کردن از آنان بود تا آنان نیز بدین گرامیداشت بالیده شوند و با گام نهادن شاه به سرایشان، فرخندگی افزون گیرند و ارج و پایهٔ خویش را بر دیگران بنمایانند.
این دیدارها چهار گونه داشت:
1. نخست آنکه شاه را به شبنشینی و بزم فرا میخواندند.
2. دوم آنکه شاه در زمان ناخوشی آنان، به دیدار و پرستاری میرفت.
3. سوم آنکه اگر سوگی در میان میآمد، شاه برای دلآسایی به خانهٔ آنان میرفت.
4. چهارم آنکه شاه بیهیچ انگیزهٔ آشکار، خود به دیدن آنان میرفت و از همین رو، میزبان را شکوه و ارجی دوچندان میبخشید.
میان این چهار گونه، گونهٔ چهارم برتری ویژه داشت؛ زیرا نه از برای عیادت بود، نه از برای تسلیت، و نه بر پایهٔ فراخوان.
چون شاه بیبهانه به دیدار کسی میآمد، به خودیِ خود او را بر دیگران برتری میداد و جایگاهی فرازتر به او میبخشید؛ پایهای که بسیاری از مردمان از آن بیبهره میماندند.
(شایستهٔ یادآوری است که سنگینی و سختیِ آیین دیدار شاه، سبب میشد که شاهانِ ساسانی کمتر به دیدار کسی روند و بیشتر به بخشش جامه و پاداش یا فرستادن هدیه بسنده کنند.)
در روزگار شاهنشاهان اردشیر بابکان و خسروِ نوشینروان، چنین آیینی روان بود:
اگر شاه یکی از وزیران یا بزرگمردان را دیدار میکرد، آن را در نوشتههای روزگار میآوردند و در کارنامهها مینگاشتند و در سراسر کشور پراکنده میکردند.
و هر کس به این فرخندهبختی دست مییافت، بهرهمندیهای فراوان میبرد، از آن میان:
1. کارکنانِ دارایی و خزانه را این حق نبود که از او باج و ستان بگیرند؛ گرچه رسم چنین بود که او خود، از روی آزادگی، باج و بهرهٔ خویش را در همان روزگارِ ستاندن، بیمیانجی، به خزانهٔ شاهی میفرستاد.
2. گله و رمه و اسبان و چارپایان او را نشان میکردند و داغ میزدند تا در هنگام نیاز، کاردارانِ کشور آنها را کوچک نشمارند و به بیحرمتی نگیرند.
3. فرماندارِ شهر میبایست هر روز از بام تا شام سیصد سوار پاسدار و صد پیادهٔ بَلدبان به در سرای او بفرستد تا چون خواست سوار شود، پیادگان پیشاپیش او روند و سواران در پی او باشند.
4. به همهٔ دیوانهای داد برسانند که هیچکس از خویشان و همراهان او را نباید در بند کنند و بر آنان زور رانند؛ و اگر به گواه قانون کیفر بر آنان روا بود، داوری آن به خود او سپرده میشد.
5. اگر باج او دیر میشد، او را پیگیری نمیکردند و مهلتِ فراوان میدادند تا هر زمان که خواست، همه را یکجا به خزانه بفرستد.
6. در جشنهای نوروز و مهرگان، او را بر همهٔ فرستندگان پیش میداشتند و فرستادهٔ او نخستین کس بود که پیشگاه شاه میرفت.
7. در بارهای همگانی، او را بر دیگر بارداران پیش مینشاندند.
8. اگر بزم بایستهٔ همنشینی با شاه بود، جای او را در راستِ شاه مینهادند.
9. اگر در رکاب شاه میرفت، رسم آن بود که در سوی راستِ شاه اسب براند.
10. و چون از بارگاه بیرون میرفت، هیچکس حق نداشت جای او را بگیرد.
همانگونه که آمد، از بس آیین دیدار شاه سخت بود، شاهانِ ساسانی جز به ندرت به دیدار کسی نمیرفتند و بیشتر به بخششِ جامه و پاداش بسنده میکردند.
اما اگر پیش میآمد که شاه به دیدن کسی رود، آن مرد خود اسبِ راهوار با ساز و برگ آماده میکرد تا هرگاه شاه آهنگ رفتن کند، او خود رکاب بگیرد.
این رسم همچنان روان بود تا بهرامِ پسر یزدگرد به تخت نشست. او که دلبستهٔ همنشینی با نجبا و اسواران بود، به بزم آنان میرفت و هر بار جامه و پاداش میداد و نخستین شاهِ ساسانی بود که بدین اندازه پیش رفت؛ لیک دیگر شاهان از این راه فراتر نرفتند و همان آیین را نگاه داشتند.
از این گزارش درمییابیم که جایگاه و ارجِ شاهنشاهِ ایرانشهر چنان بلند بود که بسیاری از بزرگان و مهان نیز نمیتوانستند به آسانی به چنان پایهای برسند که شاه به دیدارشان رود و ارجی بدینسان افزوده یابند؛ چه، به راه افتادنِ آیین دیدار شاه رویدادی نادر و پربار بود.
با این همه، شاهنشاه ایرانشهر در بخششهای سیاسی و معنوی، هرگز از شایستگان دریغ نمیکرد و به آنان فرخندگی میبخشید.
از این گزارش نگیزشی چنین در می یابیم که شاه در سلطنت مشروطه «پوسته» ظاهری است:
• زیرا قدرت اجرایی ندارد
• منزلتساز نیست
• فرّه و مشروعیت فوقانسانی ندارد
• تصمیمات او هیچ اثر حقوقی واقعی ندارد
• آیینهایش سازنده قدرت نیست، بلکه تشریفات نمایشیاند
• قدرت در دولت و پارلمان متمرکز است، نه شاه
اما در فلسفه سیاسی شاهنشاهی ایرانشهریمقام شاه:
• مرکز قدرت اجرایی
• سرچشمۀ فرّه
• محور منزلت
• بن مایه تشریفات مولد قدرت
• سررشتۀ دار ارتش و خزانه
• بالاترین داور کشور
• و نماد متافیزیکی نظم کیهانی بود.
پس طبیعی است که مقام او «درمانده در سطح سمبلیک» نباشد.
بنابراین شاهنشاه در فلسفه سیاسی نهاد سپند پادشاهی ایرانشهر دارای قدرت اجرایی و تاتیرگذاری بالایی است و تنها محدود به یک نقش سمبلیک نیست. لیک پادشاه در نهاد سلطنت مشروطه تنها یک پوسته است و تنها شکل مثله شده پادشاهی در مشروطه باقی مانده است.