جایگاه والای آبادانی و پاسداشت چهر (طبیعت) از دیدگاه خردکامگی ایرانشهر – برنامه ۱۲ نگیزش هفتگی
در این بخش از گزاشِ نگیزشیِ هفته، به فرخندگیِ جایگاهِ والای آبادانی و پاسداشتِ چِهر (=طبیعت) از دیدِ خِرَدکامگیِ شهرگانیِ ایرانشهری، و نیز پادگفتارِ آن ــ یعنی کنشهای سامانهٔ گرفتارگر اسلامی در ایرانِ کنونی ــ میپردازیم.
در سالیانِ پسین، آشفتیهای زیستبومی در ایران فزونی گرفته است و فرزانهگانِ آبوخاک، دوستدارانِ چهرهٔ گیتی، و نهادهای جهانی و بهویژه ایرانشهریان، بخشی بزرگ از این نابسامانی را برخاسته از روش و کردار و پیشداشتهای فرادستانِ مسلمان کنونی میشمرند، نه از نیروهای تیرهٔ طبیعی.
ایران امروز با یکی از سختترین و خشکترین روزگارهای آبی در ماهروز (=روزگار) خود روبهروست؛ تابستانها و پاییزها به خشکیهای درازا و تهیشدنِ کممانندِ اندوختهٔ سدها فرومیغلتند؛ چنانکه اندوختههای آبیِ پایتخت، مانند سدِ کَرج، به هشت یا نُه بهره از سد بهره (=درصد) رسیدند و بیمِ «روزِ اَپاخِرِ آب» (=روز صفر) بالا گرفت.
فرهیختگان نشان دادهاند که این تنگنای آب، تنها از دگرگونیهای هواخُرام (=اقلیم) نیست، بلکه واپَسینه (=ریشهٔ) آن در روشهای نادرست و آزمندانهٔ دهههای گذشته در گسترهٔ آب ایران است:
• برداشتِ بیپایان از آبخوانها و کَندنِ چاههای بیاندازه، که به نشستِ زمین و تهیشدنِ رگهای آب انجامیده است؛
• سدسازیهای پیاپی و جابهجاییِ آبها، بیآنکه سنجشهای زیستبومی انجام گیرد، و این کارها رودها و تالابها را خشکیده و مَردار (=میران) ساخته است؛
بدینسان، بهجای سازندگیِ پایدار، «چرککَنِیِ آب» و نیستکردنِ ریشههای زیستِ سرزمین روا داشته شده است.
• خشکیدنِ تالابها و کاستیِ رویشزارها، خیزشِ ریگبادها را فزونی داده است و این توفانها بهویژه در خوزستان، به آفَتی فراگیر دگرگون شدهاند و ناسازِ تن و رَوان مردم گشتهاند.
همچنین، تهران و دیگر شهرهای بزرگ بارها در فهرستِ آلودهترین شهرهای گیتی نهاده شدهاند؛ این آلودگی از سوختهای ناسره، خودروهای کهنه، کارگاههای بیمهار، و کاستیِ پالایهگاهها سرچشمه میگیرد.
ویرانیِ زمین و گَردانیدنِ کشتزارها به بیابان، بریدنِ بیرویهٔ درختان و سوزاندنِ جنگلها، و چرایِ نابخردانه، به نابودیِ زیستبوم و فروریختنِ گونهگان انجامیده است.
فرزانهگانِ گیتیدوست بر آناند که در دهههای گذشته، شیوهگذاریهای نادرست و کوتاهبینانه، سخت بر فرسودنِ زیستبوم ایران افزوده است:
• پافشاری بر کشتهای پرآب در دیار کمآب،
• ناتوانی در چونسازیِ بنیادینِ آب،
• ساختِ سدها و فرستادنِ آبها بدون سنجشبوم،
• گسترشِ کارگاهها بدون پالایشِ دود و زهراب (=فاضلاب)،
• و نیز چیرگیِ سود کوتاهروز بر زندگانیِ درازروزِ مردم.
پیآمدهای این آشفتیهای زیستبومی بسیارند:
- کوچِ درونسرزمینی و آشفتهشدنِ چینشِ مردمان
- سنگینی بر دوشِ شهرها و کارکردهای شهری
- بالاگرفتنِ رنجهای تَنَفُّسی
- کاستیِ توانِ کشت و فروافتادنِ خوراکباشی (=امنیت غذایی)
- برآمدنِ ناخرسندیها و فریادهای مردم بر سرِ نبودِ آب
در اندیشهٔ ایرانشهری، پاسداشتِ چهرهٔ گیتی آرایهای نیاراست (=تزئینی) نیست؛ ریشه در بنمایههای کیهانی، دادگریِ همگانی و شهریاری دارد.
ستونِ این نگرش، بر بنیادهای کیهانشناسیِ مزدایی، آیینهای ملی مانند نوروز و مهرگان و سده، و نوشتههای بزرگبوم چون شاهنامه مغ توس استوار است.
در این بینش، «اَشا» (=نظمِ راستینِ گیتی) و «فَرَّه» (=بخت و فروغِ مینُوی) بنیادهای پایدارند؛ و پاسداری از آب، دشت، جنگل و جانوران، بخشی از سامانِ مینُوی و اخلاقیِ جهاناند.
ویرانیِ آب و خاک همسان با گریختنِ فرّه و کاستیِ شهریاری و فروریختنِ سامانهٔ سیاسی.
از اینرو، آباد کردنِ گیتی، که پایهٔ داد و شهریاری است.
در نسکهای ایرانی، از روزگار هخامنشی تا ساسانی، پُرمایهترین نوشتهها دربارهٔ پاسداری از کاریزها، چشمهها، رودها، تقسیم دادمندِ آب، کوبشِ دستدرازی به آبراهها، و منعِ آلودهسازی آمده است.
بُریدنِ درختان بیسنجش، آتشزدنِ چَراگاهها، و چرای بیاندازه نکوهیده و سزاوارِ پادافره دانسته شده است.
آیینهای بزرگ چون نوروز و مهرگان، بازتابِ این گیتیدوستیاند؛ جشنهای همساز با گردشِ سال و فرارسیدنِ رُستَن و بُرومندشدن.
در سنجش با سیاستگذاری امروزین و مدرنیستی، که سودِ کوتاهزمان بر تندرستیِ درازروز چیره شده است، این اندیشهٔ ایرانشهری یادآور میشود که پایاییِ هر شهریاری، بسته به پِریستاریِ آب و خاک است.
چنانکه خسرو انوشیروان در ماهروزِ ثعالبی آورده است:
«آبادانی، خود زندگی است.»
و کزنوفون در اویکونومیکوس میگوید:
«در شاهنشاهیِ کوروش، برزیگری و سپاهیگری هر دو ارجمند بودند؛ هر استانداری که استان را آباد و بارور نگاهمیداشت، به پاداش میرسید، و هر که ناتوان بود، برکنار میشد.»
در وِندیداد اوستای سپند نیز آمده است:
«خوشسازِ زمین آن است که بیشترین کشت را برآرد، بیشترین آب را روان سازد؛ آنکه کشت کند، اَشا را افزاید و دینِ مزدیسنی را پیش بَرَد.»
زمین، پیکرِ اَرمَتی (=سپندارمذ) است؛ خشکسالی و نرویایی، دَیوزاد و اهریمنی.
گیاهان، چارپایان سودمند، و آب، همه مینوی و پیدایندهٔ زندگیاند.
هرودوت از خشایارشا بزرگ نیز یاد میکند که:
«بر چناری زیبا، زیورهای زرین میآویخت و نگهبانی را بدو میگماشت.»