برنامه یازدهم: فرهنگ راهبردی
فرهنگ راهبردی گسترشگرایی و رامش پارسی در فلسفهٔ سیاسی شاهنشاهی ایرانشهری
در گسترهای که امروزه به آن خاورمیانه گفته میشود ــ و این نامگذاری از نوشتار سیاستورزان آمریکایی براساس جایگاه آنان پدید آمده است، همانگونه که خاور دور را نیز از همان دیدگاه نامیدهاند ــ در حقیقت به چمار درست با ایرانشهر یا امپراطوری آریایی روبهرو هستیم؛ سرزمینی که پهنه و سنگینیِ ویژهٔ تمدنی دارد.
بخش باختری این جهان فرهنگی، که کششِ فرهنگ راهبردی ایرانی به سوی ژئوپلیتیک آن بیشتر بوده، همواره بخشی از فرمانروایی یا دستکم گسترهٔ دَرآمدِ ایرانشهر بوده است.
از سوی دیگر اندیشهٔ فرمانروایی جهانی که ریشه در خویشکاری فلسفهٔ سیاسی شاهنشاهی ایرانشهری دارد ــ و ستیز همیشگی میان نیک و بد را مینمایاند ــ قوم آریایی را مردمی پیشرو میشمرد که برای کوبیدن نیروهای اهریمنی به پا میایستند؛ و این خود نشانی از خودآگاهی تاریخی و فلسفهٔ ماهروزِ ایرانزمین است.
بر بنیاد همین فلسفه و شناساندن این رسالت جهانی بود که بار دیگر به دست شاهنشاه کوروش بزرگ توان جهانیگشایی فراهم آمد. این اندیشه نخست سراسر آسیای پیشین، سپس موزریا (مِصر)، کاپادوکیه (ترکیهٔ امروزین) و پس از آن سرزمینهای بالکان را دربر گرفت…
در آغاز راهبری شاهنشاه کوروش بزرگ چنین آمده است:
«مردان پارسی چنیناند: اگر از من فرمان برید، هرگز ناچار به کار بَندگانی نخواهید شد؛ وگرنه رنجی سخت در پیش دارید. پس از من پیروی کنید تا آزاد شوید… زیرا چنان پیداست که مرا یزدان پاک برای راهبری شما برگزیده است.»
هرودوت مینویسد که پارسیان با شادی و فریاد بسیار راهبری کوروش بزرگ را پذیرفتند تا به دست او آزاد و بزرگ گردند.
یونانیان آتنی و دمکرات، پیشروی ایرانیان در اروپا را افزونخواهی میدانستند، اما فرمانروایی ایرانزمین را بر سراسر آسیا پذیرفته بودند. در روزگار قیصر روم الکساندر سوروس، اردشیر شاه خواستار تهیسازی همهٔ سوریه و واگذاری فرمانروایی تایونیه و کارین و همچنین چیرگی بر مردمانی شد که با دریاهای اژه و سیاه از اروپا جدا میشوند؛ چرا که این سرزمینها از دیرباز از آنِ ایرانیان بود.
شاهنشاه شاپور دوم نیز در نامهای به کنستانتینوس قیصر روم یادآور میشود که نیاکان پادشاهان ایرانشهر تا رود استریمون را گشوده بودند و حق پارسیان بر سرزمینهای مرزی ــ همچون ارمنستان ــ روشن است.
هرودوت باور داشت خشایارشاه آهنگ فرمانروایی جهانی داشت. این اندیشه که در زمان کوروش بزرگ پذیرفته شده بود، در استوانهٔ او چنین بازتاب یافته است:
«شاهِ همهجا، شاه بزرگ، شاه توانا، شاه بابل و سومر و اَکَد، شاه چهار سوی جهان.»
در پیوندی دیگر، شاهان ساسانی نیز خود را شاه ایرانیان و اَنیران میخواندند و شهر ایران را زنده میساختند.
فردوسی بزرگ نیز همین راهبرد را در سخن شاهان چنین نشان میدهد:
هوشنگ شاه:
«که بر هفت کشور منم پادشا
به هر جای پیروز و فرمانروا»
فریدون شاه:
«فریدون چو شد بر جهان کامکار
ندانست جز خویشتن شهریار»
لیک سخن از فرمانروایی ایرانشهر تنها بر نیروی شمشیر نیست؛ درونمایهٔ آن رامش هخامنشی یا رامش پارسیگ در سراسر جهان است. چنانکه اشوزرتشت اسپنتمان و دین زرتشتی آن را در فرمانروایی اَشا (راستی) بازمینمایند.
چنانکه گفته شد، نوید رامش جهانی هخامنشی یا پارسی را دین زرتشتی در فرمانروایی اشا میدهد.
اشا ــ یا اَرته در پارسی باستان ــ داوری یزدانی است که برای همهچیز اندازه و سنجه مینهد و به معنای راستی است. اَرته بازتاب خواست اورمزد است؛ همان سرورِ دانا و خردمند.
در یکی از نامههای شاهنشاه داریوش بزرگ آمده است که اورمزد راستی را آفریده و آن را به ایرانیان بخشیده است. داریوش برآورندهٔ این خواست یزدانی است و هر چه کرده، برای راستی و به خواست اورمزد بوده است.
از آنجایی که واژهٔ اشا در پارسی باستان با «خشَس» (اوستایی: خشَثره = فرمانروایی) در نام شاهان هخامنشی، همچون «اَرتهخشَثرا»، بهکار رفته، پیداست که فرمانرواییِ برخاسته از ارته، فرمانرواییِ برحق است. از همینرو این مفهوم دینی برای شاهان ایرانشهر بس ارجمند بود.
کشوری که پادشاهش فرزند صلح باشد، باید کشور رامش و آرامش باشد؛ و شاهان ساسانی این نکته را بسیار پاس میداشتند و از سدۀ پنجم میلادی نشانههای آن آشکار است:
لقبهایی چون «پدر صلح»، «فرمانروای آشتی»، و بر سکهها «بغِ رامشهر» (= شاهِ آرامش)، و در شاهنامهٔ فردوسی «آرامِ گیتی». حکایت از این رامش خواهی دارد.
شاهنشاه داریوش بزرگ نیز نمایندهٔ سیاست دینی ویژهای است. نوشتههای او گونهای آیین شاهی و بنمایهٔ قانون کشورداری است که هستهٔ آن چنین است:
«شاهِ شاهان نمایندهٔ اورمزد بر زمین است. اورمزد، آفرینندهٔ جهان مینوی و گیتیگ، به نمایندهٔ خویش نیروی برتر داده و فرّهٔ ایزدی را ارزانی کرده است. او را بر بسیاری از ملتها فرمانروا ساخته است. پادشاه از بخشایش و یاری یزدانی برخوردار است.»
پادشاه پاسدار ارته است و در پیشگاه اورمزد پاسخگو. دشمنان شاه، دشمنان راستیاند؛ و پیروزی شاه، پیروزی نیکی بر بدی، نظم بر آشفتگی، و رامش بر آشوب است.
اینها آیینهای مزداپرستانهٔ سیاسی هستند. بیگمان در اینجا با سیمایی از دین زرتشتی روبهرو هستیم که در آن کشورِ اهریمن همان نیروهای بر ضد شاهاند و نبرد جهانی میان نیک و بد، بنیاد سیاست ایرانشهر را میسازد. بر این پایه درمییابیم که در روزگار داریوش بزرک دینی رسمی پدید شده بود که نرمافزارِ اندیشهای و سامانبخش کشور در سیاست درونی و بیرونی بود.