گزارش هفتگی ۹۳
- پیشروی سربازان ساسان خدای در بابالمندب؛ از نبرد زمینی تا کشاکش بر سر شاهراههای انرژی جهان
جنگ یمن در هفتهٔ گذشته به چرخهای نوین از کارزار گام نهاده است؛ چرخهای که در آن نبرد زمینی میان نیروهای انصار و نیروهای همپیمان با عربستان، بیش از پیش با کشاکش بر سر گلوگاههای دریایی جهان درآمیخته است. پیشرویهای گزارششدهٔ نیروهای انصار در کرانهٔ باختری یمن، بهویژه در پیرامون بندر مُخا و جزیرهٔ میون در دهانهٔ بابالمندب، این کارزار را از یک درگیری درونکشوری فراتر برده و آن را به یکی از کانونهای بنیادین کشمکش پهنهای دگرگون ساخته است.
بر پایهٔ گزارش رسانههایی همچون بلومبرگ، نیروهای انصار در راستای کرانهٔ دریای سرخ یمن به سوی جنوب پیش رفته و در پیرامون مُخا و میون جایگاههای تازهای به دست آوردهاند. ارزش این پیشروی تنها در فراگرفتن چند پهنهٔ خاکی نیست؛ بلکه به جایگاه جغرافیایی این سرزمینها بازمیگردد. بابالمندب یکی از بزرگترین آبراههای جهان است که دریای سرخ را به دریای عدن و سپس به اقیانوس هند پیوند میدهد و بخش بزرگی از رفتوآمد انرژی و بازرگانی میان آسیا، اروپا و خاورمیانه از این گذرگاه انجام میپذیرد.
همزمان با این دگرگونیها، گزارشهایی از نخستین گشتهای دریایی نیروهای انصار در بابالمندب نیز پراکنده شده است. بر پایهٔ این گزارشها، نیروهای انصار به پایش و زیر نظر گرفتن جنبش شناورها در این آبراه پرداختهاند. این رخداد نشان میدهد که میدان کارزار یمن بیش از پیش از مرزهای زمینی فراتر رفته و به پهنهٔ دریا و ایمنی راههای جهانی انرژی کشیده شده است.
در جبههٔ زمینی نیز نبرد همچنان دنبال میشود. گزارشهای رسیده از پیشروی نیروهای انصار در استان تعز حکایت دارد؛ جایی که این نیروها در نبرد با نیروهای همپیمان عربستان، بر برخی جایگاههای راهبردی در ناحیههای نجدالقسم و المسراخ چیره شدهاند. ارزش تعز از آن روست که این استان همچون پلی میان کوهستانهای درونی یمن و کرانهٔ دریای سرخ جای دارد و چیرگی بر آن میتواند بر توان جابهجایی نیرو و سازوبرگ جنگی دو سوی نبرد اثر بگذارد.
از دیدگاه رزمآرایی، نبرد تعز تنها برای فراگیری یک استان نیست؛ بلکه بر سر راههای پیونددهندهٔ میانهٔ یمن به کرانه و همچنین مسیرهای نزدیک به بابالمندب است. هر اندازه نیروهای انصار بتوانند جای پای خود را در این پهنه استوار سازند، فشار بیشتری بر نیروهای همپیمان عربستان برای نگاهداشت آرایش پدافندی خود وارد خواهد شد.
در سوی دیگر، عربستان سعودی با نگرانی فزایندهای این دگرگونیها را دنبال میکند. گزارش بلومبرگ نشان میدهد که پیشروی نیروهای انصار در کرانهٔ دریای سرخ، ریاض را با چالشی نو روبهرو ساخته است؛ زیرا عربستان دیگر تنها با یک نیروی زمینی در یمن رویاروی نیست، بلکه با نیرویی روبهروست که میتواند بر راههای دریایی و زیرساختهای انرژی آن اثر بگذارد.
بر پایهٔ همین گزارشها، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، گفتوگوهایی با ترامپ داشته و خواستار گامهای بیشتر در برابر نیروهای انصار شده است. با این همه، واشنگتن تاکنون در برابر گشودن جبههای تازه در یمن محتاط مانده است؛ زیرا درگیر شدن مستقیمتر در این کارزار میتواند هزینههای نوین نظامی و سیاسی برای آمریکا پدید آورد، بهویژه در هنگامهای که همزمان با کشمکشهای گستردهتر پهنهای درگیر است.
از سوی دیگر، گزارشهایی دربارهٔ آسیب دیدن روند صدور انرژی عربستان نیز پراکنده شده است. شبکهٔ ۱۵ تلویزیون اسرائیل گزارش داده که عربستان در پی یورشهای نیروهای انصار، فرستادن برخی بارهای نفتی به اروپا را بازایستانده است. همچنین شرکت ورتکسا (Vortexa)، که در زمینهٔ پایش دادههای انرژی و جابهجایی دریایی کار میکند، اعلام کرده است که از ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶ هیچ بار نفتی از بندر ینبع عربستان بیرون نرفته است.
در همین چارچوب، رسانههای غربی از بیم افزایش تند بهای نفت سخن گفتهاند. نشریهٔ نشنال اینترست هشدار داده است که اگر فشار بر بابالمندب پایدار بماند، نگرانی دربارهٔ نفت ۱۵۰ دلاری دوباره سر برخواهد آورد. ریشهٔ این نگرانی در آن است که همزمانی فشار بر هرمز و بابالمندب میتواند بخش بزرگی از راههای رساندن انرژی جهان را زیر تأثیر قرار دهد.
در کنار این رخدادها، سخنان کارگزاران نیروهای انصار نیز نشاندهندهٔ کوشش این نیرو برای فرستادن پیام بازدارندگی به کشورهای پیرامونی است. سخنگوی رسانهای انصار گفته است که پاکستان و ترکیه خواهان ورود به جنگ یمن نیستند، اما هر کشوری که در یورش نظامی علیه این نیروها همکاری کند، با پاسخ روبهرو خواهد شد. این سخنان نشان میدهد که دامنهٔ پیامهای سیاسی این کارزار دیگر تنها عربستان را دربر نمیگیرد، بلکه دیگر بازیگران پهنهای را نیز نشانه گرفته است.
از سوی دیگر، گزارشهایی دربارهٔ پیشنهاد عربستان برای کاستن از محاصرهٔ یمن و گشودن راه ورود یاریهای انسانی در برابر پذیرش آتشبس از سوی نیروهای انصار منتشر شده است. روزنامهٔ الاخبار لبنان گزارش داده که چنین پیشنهادی مطرح شده، اما هنوز نشانهای از پذیرفته شدن آن از سوی نیروهای انصار دیده نشده است.
اگر همهٔ این رخدادها را در کنار یکدیگر بنهیم، چهرهٔ کلی چنین خواهد بود: نیروهای انصار در پی آن هستند که دستاوردهای زمینی خود در یمن را به اهرمی دریایی و پهنهای دگرگون کنند؛ عربستان میکوشد از گسترش این نفوذ جلوگیری کند؛ آمریکا میان افزایش درگیری و پرهیز از گشودن جبههای نو گرفتار مانده است؛ و بازار انرژی جهانی با نگرانی، دگرگونیهای بابالمندب و دیگر آبراههای راهبردی را دنبال میکند.
از دیدگاه ایرانشهری، ارزش این رخداد تنها در نبرد میان دو نیروی یمنی خلاصه نمیشود؛ بلکه به جایگاه آبراهها در سامان جهانی بازمیگردد. از هرمز تا بابالمندب، گذرگاههای دریایی همواره بخشی از بنیاد توان، بازرگانی و مرزبانی شهریاریها و تمدنها بودهاند. هر نیرویی که بر این گذرگاهها اثرگذاری یابد، در حقیقت بخشی از توان ساماندهی رفتوآمد، دادوستد و پیوندهای جهانی را در دست میگیرد. - نبرد آینده: ناوهای یانکی ها به گورستان اهنین تبدیل خواهد شد
جانشین ستاد کل نیروهای مسلح ایران در سخنانی دربارهٔ رویارویی نوین با آمریکا، با اشاره به توان دریایی ایالات متحده گفت که اگرچه نیروی دریایی و ناوهای جنگی آمریکا از برجستهترین ابزارهای توان رزم آن کشور بهشمار میروند، اما در روزهای گذشته موشکهای ایران توانستهاند ناوهای سنگین و ناوچههای آمریکایی در پهنه را آماج گیرند و آسیبهایی سنگین به آنها وارد آورند.
امیر حیدری افزود که نیروهای آمریکایی در پهنه با دو فرجام روبهرو هستند؛ اگر واشنگتن بر دنبالکردن جنگ و درگیری پای بفشارد، بخشی از نیروهای آن همچون گذشته جان خواهند سپرد و بخشی دیگر در ژرفای آبهای پهنه فرو خواهند رفت.
این سخنان در چارچوب پیامهای بازدارندهٔ کارگزاران رزمی ایران در برابر بودن ناوگان آمریکا در آبهای پیرامون شاخاب پارس و دریای عمان بیان شده است؛ جایی که تهران همواره بر توان موشکی، پهپادی و دریایی خود بهعنوان ابزار بازداشتن فشار رزمی بیگانه پافشاری کرده است.
در نگرش ایرانشهری، دریا تنها پهنهای برای جابهجایی ناوگانها نیست، بلکه بخشی از گسترهٔ مرزبانی و پاسداری از سامان سرزمینی است. از همین رو، کشاکش بر سر آبراههایی چون شاخاب پارس و تنگهٔ هرمز، همزمان کشاکشی بر سر راههای بازرگانی، انرژی و جایگاه راهبردی در سامان آیندهٔ جهان نیز بهشمار میرود.
-«بمب اتمی ایرانشهری: کابوس دشمنان که به راستی به واقعیت دگر خواهد شد
موسسهٔ پژوهشهای امنیت ملی اسرائیل (INSS) در ارزیابیای دربارهٔ آیندهٔ راهبرد هستهای ایران، از افزایش گرایشها در تهران برای بازنگری در سیاست هستهای سخن گفته است. راز زمیت، پژوهشگر این موسسه، نوشته است که ایران در چند دههٔ گذشته کوشیده است به جایگاه «آستانهٔ هستهای» دست یابد؛ یعنی تواناییهای فنی لازم برای ساخت جنگافزار هستهای را در دست داشته باشد، بیآنکه بهگونهٔ رسمی به ساخت چنین جنگافزاری روی آورد.
به گفتهٔ زمیت، یورشهای آمریکا و اسرائیل و آسیبهایی که به برخی تواناییهای راهبردی ایران وارد شده، زمینهٔ پدیدآمدن گفتوگوهایی تازه دربارهٔ بازنگری در آیینِ بازدارندگی در ایران را فراهم کرده است. هواداران دگرگونی این رویکرد بر این باورند که فرسایش نیروهای همپیمان منطقهای، کاستیهای بازدارندگی موشکی و آسیبپذیری برخی زیرساختهای راهبردی، میتواند این برداشت را نیرو بخشد که تنها داشتن توان هستهای میتواند بازدارندگی پایدار در درازای زمان را فراهم آورد.
این ارزیابی در حالی منتشر شده است که ایران همواره اعلام کرده برنامهٔ هستهای آن با آماجهای غیرنظامی دنبال میشود و ساخت جنگافزار هستهای در آیین رسمی دفاعی ایران جایگاهی ندارد. با این همه، برخی کارگزاران ایرانی در دورههای گوناگون هشدار دادهاند که دگرگونی رفتار دشمنان یا افزایش تهدیدها میتواند بر سنجشهای راهبردی کشور اثر بگذارد.
بر پایهٔ گزارش موسسهٔ امنیتی اسرائیل، یکی از برداشتهای مطرح در تهران این است که بزرگترین برگ راهبردی ایران الزاماً گزینهٔ هستهای نیست، بلکه جایگاه جغرافیایی آن در نگهبانی از آبراههایی همچون تنگهٔ هرمز است. بر پایهٔ این دیدگاه، توان موشکی، پهپادی، دریایی و اثرگذاری ایران بر پیرامون راههای جهانی انرژی میتواند همچون ابزاری برای بازدارندگی پهنهای و راهبردی کارکرد داشته باشد.
در همین چارچوب، سخنان محسن رضایی دربارهٔ احتمال بازنگری در پیوند ایران با پیمان بازداری از گسترش جنگافزارهای هستهای (NPT) نیز بازتاب یافته است. رضایی با اشاره به فشارهای بیرونی و تهدیدهای رزمی گفته است که اگر سازوکارهای جهانی نتوانند امنیت ایران را نگاهبانی کنند، تهران ممکن است در سیاستهای راهبردی خود بازنگری کند.
همزمان، تاکر کارلسون، گردانندهٔ شناختهشدهٔ آمریکایی، ادعا کرده است که دونالد ترامپ و شماری از کارگزاران دولت او دربارهٔ بهکارگیری جنگافزار هستهای علیه ایران گفتوگو یا بررسی داشتهاند. این ادعا از سوی نهادهای رسمی آمریکا تأیید نشده و در چارچوب سخنان رسانهای و سیاسی مطرح شده است؛ با این همه، بازتاب آن در فضای منطقهای نشاندهندهٔ افزایش نگرانیها دربارهٔ گسترش دامنهٔ رویارویی ایران و آمریکا است.
از دید راهبردی، کشاکش کنونی تنها دربارهٔ خودِ جنگافزار هستهای نیست، بلکه دربارهٔ ساختار بازدارندگی است. ایران بر توان موشکی، پهپادی، دریایی و جایگاه جغرافیایی خود در راههای انرژی تکیه دارد؛ در برابر، اسرائیل و آمریکا نگران آن هستند که فشارهای رزمی و سیاسی، تهران را به سوی دگرگونی در سنجشهای هستهای خود بکشاند.
در نگرش ایرانشهری، این کشاکش را میتوان در چارچوب مفهوم فرّهٔ شهریاری و مرزبانی نگریست؛ یعنی توان یک سرزمین برای پاسداری از خویشتن و جلوگیری از فروپاشی سامان سیاسی و سرزمینی. در چنین نگاهی، ابزارهای بازدارنده ـ چه توان رزمی، چه جایگاه جغرافیایی و چه توان کدگآماری ـ بخشی از سازوکار نگاهداشت خودفرمانی و سامان کشور بهشمار میروند. از همین رو، تنگهٔ هرمز، توان موشکی و مسئلهٔ هستهای تنها جستارهای رزمی نیستند، بلکه بخشی از نبردی گستردهتر بر سر جایگاه ایران در سامان آیندهٔ منطقه و جهان بهشمار میآیند.
- اف-۳۵؛ از فرود اضطراری تا پذیرش آسیب در گزارش آمریکایی
یکی دیگر از رخدادهای مورد توجه این هفته، گزارشهایی دربارهٔ آسیبدیدن یک فروند جنگندهٔ اف-۳۵ آمریکایی در جریان مأموریت بر فراز ایران بود. پیشتر مقامهای آمریکایی از فرود اضطراری این هواپیما سخن گفته بودند، اما گزارشهای بعدی وزارت دفاع آمریکا آن را در شمار هواپیماهای آسیبدیده بر اثر «آتش دشمن» قرار دادند.
اف-۳۵ یکی از پیشرفتهترین جنگندههای آمریکا و نماد فناوری پنهانکار (رادارگریز) این کشور بهشمار میرود؛ ازاینرو هرگونه آسیبپذیری آن در برابر سامانههای دفاعی ایران، از نگاه نظامی اهمیتی فراتر از یک رخداد عملیاتی دارد.
-رویارویی واشنگتن با نهادهای جهانی بر سر یورش مغول وار به ایرانزمین
ایالات متحدهٔ آمریکا اعلام کرده است که پیوند خود با شورای حقوق بشر سازمان ملل (United Nations Human Rights Council) را پایان میدهد. وزارت خارجهٔ آمریکا این نهاد را به آنچه «رفتار یکسویه و نرمش در برابر فرمانرواییهای پایمالکنندهٔ حقوق بشر» خوانده، متهم کرده و مدعی شده است که این شورا به جای پاسداری از حقوق انسان، به ابزاری برای فشار سیاسی بر آمریکا و همپیمانان آن دگرگون شده است.
این تصمیم در هنگامی اعلام شد که گزارش هیئت حقیقتیاب بیوابستهٔ سازمان ملل دربارهٔ رخدادهای ایران نیز منتشر شده بود؛ گزارشی که در آن آمده است «دلیلهای خردپذیر» برای باور به دستداشتن نیروهای آمریکایی در دو یورش هوایی به ایران، از جمله یورش به دبستان شجرهٔ طیبه در میناب و یک مجموعهٔ ورزشی در لامرد، وجود دارد و این رخدادها میتواند از دید آیینهای دادورزی رزمی میانکشوری، نیازمند بررسی بهعنوان جنایت جنگی باشد.
گزارش هیئت سازمان ملل همچنین به پایمالیهای حقوق بشری در ایران پرداخته و اتهامهایی دربارهٔ چگونگی برخورد با شورشگران و بازداشتها را پیش کشیده است. بدینگونه، این گزارش همزمان کنشهای آمریکا و ایران را در چارچوبهای جداگانه بررسی کرده و واکنشهای سیاسی گوناگونی را برانگیخته است.
از دید واشنگتن، کنارهگیری از شورای حقوق بشر بخشی از رویکرد گستردهتر دولت آمریکا برای بازبینی پیوند خود با نهادهای میانکشوری است. آمریکا پیشتر نیز در دورههای گوناگون، از جمله در روزگار رهبری دونالد ترامپ، از برخی نهادهای وابسته به سازمان ملل دوری گزیده یا روند بیرونآمدن از برخی پیمانها و سازوکارهای جهانی را دنبال کرده بود.
در برابر، خردهگیران این رویکرد باور دارند که کنارهگیری توانهای بزرگ از نهادهای جهانی میتواند توان این سازوکارها را برای بررسی رخدادهای رزمی و پایبندی کشورها به پیمانهای میانکشوری کاهش دهد. پشتیبانان خروج آمریکا اما بر این باورند که برخی از این نهادها گرفتار سیاستزدگی شده و از کارکرد بنیادین خود دور افتادهاند.
این رخداد در پهنهٔ کشاکش گستردهتر میان ایران و آمریکا اهمیت بیشتری یافته است؛ زیرا همزمانی کنارهگیری واشنگتن از شورای حقوق بشر با انتشار گزارشی دربارهٔ کنشهای رزمی آمریکا در ایران، به یکی از محورهای تازهٔ نبرد روایتها میان دو کشور دگرگون شده است. تهران این گزارشها را نشانهای از افزایش فشارهای حقوقی و سیاسی بر واشنگتن میداند، در حالی که کارگزاران آمریکایی اعتبار شورای حقوق بشر و گزارشهای آن را زیر پرسش بردهاند.
در نگرش ایرانشهری، این رخداد را میتوان نشانهای از کشاکش بزرگتر بر سر «داد و سامان جهانی» دانست؛ کشاکشی میان نهادهایی که خود را داور نگاهبانی از حقوق میانکشورها میشمارند و دولتهایی که آن نهادها را گرفتار دوگانگی در سنجش و بهرهبرداری سیاسی میدانند. کنارهگیری آمریکا از یکی از برجستهترین نهادهای حقوق بشری جهان، تنها یک جابهجایی دیپلماتیک نیست؛ بلکه نشانهای از ژرفترشدن شکاف میان نگاه تککانونی به شهریاری جهانی و خواست برخی نیروهای جهانی برای بازآرایی سامان میانکشوری است.
از این رو، پروندهٔ شورای حقوق بشر را باید بخشی از نبرد بزرگتر بر سر «فرّهٔ سیاسی، دادِ جهانی و مرزبانی حقوقی» در سدهٔ نو دانست؛ جایی که میدان کشاکش تنها در خاک و دریا نیست، بلکه در نهادهای جهانی، رسانهها و دستگاههای داوری میانکشوری نیز دنبال میشود.