گزارش نگیزشی – برنامه ۱۹
فلسفهٔ جنگ در سنت ایرانشهری: از ایستار کیهانی تا سامانِ دادبنیادِ قهرِ راستین و مشروع
پیشدرآمد: جنگ به مثابه مسئلهای کیهانی و اخلاقی
در سنت فلسفه ایرانشهری، جنگ هرگز پدیدهای صِرفاً «سیاسی»، «فنی» یا «نظامی» در جهت کشورگشایی و چیرگی فیزیکی شمرده نمیشود. در بنیادیترین تراز، جنگ با مسئلهٔ نظم و بینظمی هستی و بنیاد انگارهٔ اَشَه (Aša / ارته: راستی، داد و توازن کیهانی) گره خورده است.
جهان مزدیسنی زرتشتی، آوردگاهِ کشاکشی بنیادین میان نیروهای اَشَه و دُروج (دروغ و فریب)، سامان و آشوب، و آفرینش و ویرانگری است. با این حال، تبدیل این کشاکش ازلی و کیهانی به یک «جنگ انسانی»، بیمیانجی و خودسرانه صورت نمیپذیرد؛ بلکه محتاجِ میانجیهای اخلاقی، حقوقی، کدگآماری و در چارچوب نهاد شهریاری دادبنیاد است. از این رو، مشروعیت جنگ تنها از «پیروزی نظامی» یا «قدرت نیزه پارسی» برنمیخیزد، بلکه مشروعیت رزم به درستیِ نه تماشاگرانی منفعل، بلکه دارای «خویشکاری» هستند تا برای پدافند، نگاهداشت و بازگرداندن سامان دادبنیاد، وارد کنشِ رزمی شوند.
- ماهیت ترمیمی و مرزهای قهر مشروع و راستین
بر این پایه، «قهر مشروع و راستین» در خاستگاه نخستین خود ماهیتی واکنشی، بازدارنده و ترمیمی دارد. غایت قهر، بازتولید خشونت برای خشونت یا ارضای تمایلات سادیک نیست؛ بلکه زدودن گزند، ترمیم رخنهٔ پدیدآمده در بافتار هستی و احیای سامانی است که یورش دروج آن را از توازن انداخته است. حتی در موقعیتهایی که این قهر رویه آفندی و پیشدستانه به خود میگیرد، مشروعیت آن نه از ذاتِ یورش، بلکه از بایستگی خنثیسازی پیشینیِ کانونهای گزندبار ناشی میشود.
۳-دوپارگیِ بنیادین: جنگِ پاسدارانه (اَشهبنیاد) در برابر جنگِ آزمندانه (دیوآسا)
سنجهٔ نهایی در فلسفهٔ ارتشداری ایرانشهر، تمایز نهادین میان دو گونه نبرد است:
جنگ پاسدارانه :پیکاری است که در آن «روح اَشَه» و داد جریان دارد. هدف از این رزم، پاسداری و دیدهبانی از مرزهای زیستبوم، پاسداشت پیمانها، ایمنسازی زندگی و برپایی درگباره رامشن است. این جنگ، سراسر کران مند در چارچوب «داد» است و بهمحض رفع گزند و خنثی شدن تهدید، متوقف و محدود میشود؛ چه، تداوم آن پس از برپایی راستی و حق، بیرون رفتن از اشه تلقی میگردد.
جنگ آزمندانه (دیوی و بیدادگرانه):نبردی است که برآمده از وسوسهٔ «دیو آز» (افزونخواهی، طمع خام)، «خشم» (Aēšma / توحش مهارگسیخته)، کینخواهی و نامجوییِ خالی از فضیلت است. این جنگ با آماج انباشت غنائم، سلطهگری کور، دستاندازی به قلمرو دیگران و کشتار خارج از سنجههای پدافند سامان مییابد؛ فرآیندی که در سنت ایرانسهری نامشروع، تباهکنندهٔ فرّه و محکوم به پادافراه یزدانی است.
-انسانِ همپیکار و نفی مشروعیت خودسرانه در آینهٔ یزدان شناسی مزداپرستی زرتشتی
کتابهای سوم و هشتم دینکرد دو لایهٔ بنیادین این اندیشه را بازتاب میدهند: نسک سوم در چهره یزدان شناسی و فلسفه، و نسک هشتم در جایگاه گزارش میراث حقوقی و آییننامهای اوستایی.
بر پایهٔ آموزههای دینکرد، انسان هستومندی برکنارمانده از آوردگاه گیتی نیست. او از جایگاه یک تماشاگر فراتر میرود و در تکوین سرنوشت کیهان با سه ابزارِ «اندیشهٔ نیک»، «گفتار نیک» و «کردار نیک» انباز میشود. در این دستگاه اندیشگی، ایستادگی در برابر نیروهای ویرانگر و پاسداری از «سامان همستانی» ، یک خویشکاری کیهانی و اخلاقی است.
با این وجود، متنهای پهلوی هشداری بنیادین را در دل خود دارند: هیچ جنگی صرفاً به این دلیل که پادشاهی یا سپاهی آن را به نام دین یا اهورامزدا به پیش ببرد، خودبهخود «سپند مقدس و مشروع و راست و درست نمیشود. مشروعیت و راستی نه یک برچسب داوگونه، بلکه برپایه به تطبیق موبهمو با موازین اخلاقی، حفظ پیمانها، اجتناب از ستمگری و سرسپردگی به میزانِ «داد» است. خروج از مرز داد حتی در هنگام پدافند، شهریار را از فرّه تهی کرده و جنگ را به ورطهٔ دروغ و اهریمنخویی فرومیغلتاند.
-از فلسفهٔ داد تا ساختار سپاهی؛ بازتاب سازمان نظامی در نسکهای دادیک دینکرد هشتم
اگرچه دادسخن و غایت بنیادین این جستار، دیوانسالاری صرفِ نظامی یا شرح ریزهکاریهای دیوان سالارانه ارتشداری ساسانی نیست، لیک افکندن نگاهی گذرا به این سامانه، پیوند وثیق میان «نظریهٔ داد» با «سازمان عینی قهر» را هویدا میسازد.
کتاب هشتم دینکرد گزارش فشردهای از نسکهای مفقود اوستایی عصر ساسانی است. در بخشهای «داتیک» (دادیک / حقوقی و قانونی)، مقررات مربوط به جنگ، سازمان رزم و حقوق نبرد در نسکهای گوناگون—اوستای سپند دوره شاهنشاهی ساسانی روایت شده است:
- آییننامهٔ فرماندهی، سلسلهمراتب و انضباط سازوبرگ
این نسک در تراز دفترچهٔ راهنمای راهبردی و ساختار فرماندهی نیروهای مسلح شاهنشاهی است:
شایستهسالاری در فرماندهی: گماردن فرماندهان هرگز بر پایهٔ تهور کور و دلیری فردی نبود؛ بلکه شایستگی حرفهای در گرو سنجشِ کیاست، بومشناسی، شناخت اقلیم، راهها و سنجههای تاکتیکیِ رزمگاه تعریف میشد.
ساختار ردهبندی نیروها: تفکیک انداموار ردهها منطبق با مراتب دهبد، سدبد، هزاربد تا مقام والای «سپاهبد» در رأس هرم سازمان رزم بود.
آیین سان و بازرسی زرّادخانه: تدوین سنجههای سازشناپذیر برای استانداردهای تسلیحاتی—بهویژه برای سوارهنظام زرهپوش (اسواران)—که بر پایهٔ آن پیش از گسیل سپاه، در «رایگاه» سازوبرگها سان دیده میشد. این ادوات الزامآور شامل جوشن، زره سینه و گلوپیچ (گریبان)، خود، ساقبند، نیزهٔ سنگین، شمشیر، گرز، تبرزین، تیردان و دو کمان بههمراه زه و تیرهای مربوطه، و پوشش دفاعی اسب (برگستوان) بود؛ هرگونه نقص در این سازوبرگها «بزهکاری نظامی» شمرده میشد.
لجستیک و آماد پشتیبانی: پیشبینی مقررات مدون برای خوراک و آب سپاه؛ بهگونهای که هزینهٔ جیره و علوفه نه از تاراج آبادیهای مسیر، بلکه از خزانهٔ جنگ یا بازارهای انتظامیافتهٔ لشکری تأمین میشد تا تاروپود زیستبوم کشاورزی ایرانشهر گزند نبیند. - حقوق نبرد، انضباط دستاوردها و دارایی های جنگی و سرنوشت اسیران
این نسک مبانی رفتار با دستاوردها و پیامدهای صحنهٔ کارزار را سامان میداد:
انضباط دارایی ها و دستاوردهای جنگی : دارایی های میدان نبرد هرگز دارایی شخصی رزمندگان و سرداران تلقی نمیشد، بلکه تحت سهمبندی رسمیِ چهارگانه تفکیک میگشت:
سهم خزانهٔ شهریاری جهت تأمین هزینههای ارتش و نوسازی ویرانیهای جنگ؛
سهم آتشکدهها و نذورات برای آرامش روان جانسپاران میهن؛
سهم خانوادههای جانسپاران، آسیبدیدگان و جانبازان جنگ؛
پاداش و بهرهٔ ویژه برای دلاوری رزمندگان خطشکن.
مقررات اماننامه و مصونیت اسیران: هنگامی که رزمندگان دشمن جنگافزار بر زمین مینهادند و تسلیم میشدند، قانوناً در پناه اماننامه قرار میگرفتند. آسیب رساندن یا کشتن اسیری که دست از جنگ کشیده بود، در شمار بزههای بزرگ و همتراز جنایت جنگی قلمداد میشد.
بهرهوری سازنده از کاردانان و نخبگان: اسیران دارای مهارتهای فنی—از جمله مهرازان (معماران)، مهندسان سدساز، پزشکان و هوتوخشان (صنعتگران)—بهجای نابودی یا تحقیر، در بازسازی و آبادانی سرزمینها به کار گرفته میشدند و در ازای خدمتشان حقوق و جایگاه درخور دریافت میکردند؛ رویکردی که نمونههای عینی و تاریخی آن در ساخت بند قیصر در شوشتر و شکوفاییِ جندیشاپور بازتاب یافته است. - آغاز مشروع جنگ (Jus ad Bellum)، پیمانداری و مصونیت فرستادگان
این نسک خطوط فاصل میان «پیکار دادبنیاد» با «دستاندازیِ اهریمنی» را ترسیم میکرد:
بی ارزشس غافلگیری و تجاوز و باستگی اتمام حجت: ارتش شاهنشاهی ایرانشهر مجاز به هجوم ناگهانیِ بدون اعلان رسمی نبود. گام نهادن به وادی جنگ، نیازمند «اتتمام حجت» آشکار بود و پیش از هر اقدام، بایستی پیام رسمی و اولتیماتوم فرستاده میشد تا حجت اخلاقی و حقوقی تمام گردد.
مصونیت دیپلماتیک و پناه جانیِ سفیران: فرستادگان دشمن حتی در اوج بحرانیترین منازعات، از «مصونیت کامل جانی» برخوردار بودند. آسیب رساندن به فرستاده، نقض پرمان «نظم اَشه» و پیمان شکنی در برابر ایزد مهر به شمار میرفت؛ سنتی که نمونهٔ برجستهٔ آن در متن پهلوی یادگار زریران در رفتار گشتاسب با فرستادگان ارجاسپ خیونی ثبت شده است.
تفکیک نیروها در صحنهٔ عملیات: اختیارات فرماندهی جنگی از سازوکارهای حقوق دادگستری و مالی تفکیک میشد تا فرمانده نتواند قهر تفویضشده را به استبداد خودسرانه، خونریزی خارج از داد یا ستم بر بومیان بدل سازد. قهرِ سپاه همواره در درون حصارِ نظارت دادستانان مهار میشد. - ساماندهی ژئواستراتژیک: نظام چهار کوستسپاهبدی
در افق تکامل سازمان رزم ایرانشهری (بهویژه در جریان اصلاحات ساسانی)، ضرورت مهار تهدیدهای همزمان در چهار گوشهٔ قلمرو، ساختار فرماندهی متمرکز (ایرانسپاهبد واحد) را دگرگون ساخت:
جبههٔ باختری (خوروران): رویارویی با ارتش سازمانیافتهٔ روم و بیزانس؛
جبههٔ خاوری (خراسان): مهار یورشهای هپتالیان و قبایل آسیای میانه؛
جبههٔ شمالی (آپاختر): سدسازی در برابر هجوم قبایل قفقازی و استپنشینان کاسپین؛
جبههٔ جنوبی (نیمروز): دیدهبانی مرزهای پیرامونی و قبایل حاشیهٔ شاهنشاهی.
پاسخ ساختاری به این ژئوپلیتیک چندوجهی، پایهگذاری «چهار کوستسپاهبدی» (Čahār Kūst-spāhbed) بود:سپاهبد خوروران (غرب)سپاهبد خراسان (شرق) سپاهبد نیمروز (جنوب) سپاهبد آپاختر (شمال)
-دکترین واکنش سریع و استقلال عملیاتی
این چهار فرمانده ارشد دارای اختیارات گستردهٔ تاکتیکی برای «پاسخ سریع و بهموقع» به هرگونه دستاندازی مرزی بودند؛ چندانکه مدیریت صحنهٔ دفاع معطل دیوان سالاری پایتخت یا دریافت فرمان مستقیم از تیسپون نمیماند.
- مهار دادبنیاد و نظارت حقوقی-مالی (نظام توازن قدرت)
برای جلوگیری از طغیان یا استبداد نظامی فرماندهان، سازوکار نظارتی دقیقی تعبیه شده بود: دستگاهی موازی از داوران نظامی (سپاهداوران / Spāh-dādwarān) و آمارگران (Āmārgarān) پیوسته عملکرد فرمانده، رفتار با نیروها، گزارش تلفات و مصرف منابع مالی را زیر نظارت دادیک قرار میدادند.
بدینترتیب، قهر عملیاتی چابک و کوبنده بود، اما مشروعیت حقوقی و مالی آن پیوسته در ترازوی داد و حسابرسی سنجیده میشد تا چرخهٔ قهر هیچگاه به خشونت خودسرانه و گسست سامان همستانی نینجامد.