تحلیل یک نگاه خودباخته: از مجسمه شاپور تا ترس از هویت ایرانی
*یادداشت*
🔹 علی مطهری
سند زانو زدن والرین امپراتور روم در مقابل شاپور اول ساسانی تصویری است که پس از پیروزی به دستور شاپور در نقش رستم پدید آمده و این حادثه در عالم واقع رخ نداده است. علاوه بر این، رفتار شاپور با اسیر خود والرین ناجوانمردانه و توأم با شکنجه بوده است. لذا ساختن مجسمه از یک امر تخیلی و نصب آن در میدان انقلاب تهران یک کار ناصواب به نظر میرسد، ضمن این که این کار تعصب نژادی را زنده میکند و طرف مقابل را هم تشویق به مقابله به مثل درباره شکستهای ایران باستان از روم و یونان قدیم میکند. مردم برای ادامه مقاومت و حفظ اتحاد ملی نیازی به این کارها ندارند.
لازم است شهرداری تهران از مشاوران فرهنگی فهیم استفاده کند و صرفاً نگاه سیاسی به مسائل نداشته باشد.
@alimotahari_ir
تحلیل یک نگاه خودباخته: از مجسمه شاپور تا ترس از هویت ایرانی
واکنش علی مطهری به مجسمه شاپور اول، صرفاً یک نظر سیاسی یا یک تفسیر تاریخی نیست؛ بلکه نمودی از یک جهانبینی عمیق است که ریشه در تسلیم فرهنگی در برابر تهاجم بیگانگان دارد. این نگاه، تاریخ ایران را نه از منظر خرد و فرهیختگی ایرانی، بلکه از چشمانداز روایتهای پیروزانی میبیند که هویت ما را به نفع ایدئولوژی خود تحریف کردهاند.
۱. انکار حقیقت نمادین و ترویج روایت مغلوب
ادعای مطهری مبنی بر «تخیلی» بودن صحنه پیروزی شاپور، نشانهای از فهم سطحی از هنر و تمدن ایرانشهری است. سنگنگاره نقش رستم یک عکس خبری نیست، بلکه یک «نقشنگاره» است؛ نمادی ابدی از پیروزی نظم و راستی (آشا) بر فریب و هرجومرج (دروژ). شاپور، به مثابه یک شاه خردکام، نماینده تمدنی است که بر بربریت و تهاجم امپراتوری روم فایق میشود. مجسمه تهران نیز بازآفرینی این «حقیقت» است، نه روایتی از یک زانو زدن فیزیکی. انکار این نماد، در حقیقت تحقیر گهواره تمدنی است که شاپور از آن برخاسته است.
اتهام «ناجوانمردانه و همراه با شکنجه» بودن رفتار شاپور نیز دقیقاً بازنویسی روایتهای تاریخنگاران مسیحی رومی است که برای بدنام کردن دشمن خود، داستانهایی ساختند. این همان رویکردی است که امروز توسط مدافعان جبههی عبری-عربی-غربی تکرار میشود؛ روایتسازی بر اساس منابع بیگانه و نادیده گرفتن شواهد و خرد ایرانی. از منظر شهرگانی ایرانشهری، رفتار با امپراتور شکستخورده روم، یک اقدام برای حفظ نظم جهانی و مجازاتی در شأن جایگاه متجاوز بود: تحقیر و بهرهکشی برای آبادانی سرزمین پارسیان. این رفتار، در مقایسه با «اخلاق» مدرن غرب که زیر پرچم حقوق بشر، غیرنظامیان را با پهپاد میکشد، بسیار انسانیتر و منطبقتر با عدالت بود.
۲. الگوی مشترک: از مطهری تا رضا دیبا (پهلوی)
این نگاه خودباخته و خردباخته، منحصر به علی مطهری نیست. این یک الگوی فکری است که در میان کسانی که هویت ایرانی را در برابر ایدئولوژی وارداتی دستکم میگیرند، مشترک است. نمونه بارز آن، اظهارات رضا دیبا در آبان ۱۳۹۵ است. او ایرانیانی که میگفتند «ما آریایی هستیم، عرب نمیپرستیم» را «فاشیست» خواند و در یک اظهارنظر عجیب، مدعی شد اگر قرار بر اسلامستیزی باشد، بهتر است همان جمهوری اسلامی باقی بماند.
این دو موضعگیری، با وجود دشمنی ظاهری، یک ریشه مشترک دارند: ترجیح دادن اسلام و هویت عربی بر ایران و هویت آریایی. هم مطهری و هم رضا دیبا، از منظرهای مختلف، به یک نتیجه میرسند: هرگونه فخر و افتخار به ریشههای ایران، مذموم، تفرقهانگیز و فاشیستی است.
۳. «عرب نمیپرستیم» یعنی «اسلام را نمی خواهیم»، نه نژادپرستی
مردم وقتی شعار «عرب نمیپرستیم» سر میدادند، دشمنی با عرب نداشتند. این شعار، فریادی برای آزادی در انتخاب منش، روش، زیست و دین است. این یک اعتراض فرهنگی علیه تحمیل یک هویت بیگانه است؛ خواه این تحمیل توسط تازیان اولیه صورت گرفته باشد و امروز توسط مدافعان آن تفکر، چه در لباس روحانی و چه در لباس شاهزادهای در تبعید. رضا دیبا با برچسب زدن به این خواسته آزادانه، عملاً در همان مسیری قدم میگذارد که برای تضعیف هویت ایرانی هموار شده است.
نتیجهگیری: دفاع از جبهه بیگانگان یا احیای ایرانشهری؟
علی مطهری و رضا دیبا، با وجود تفاوتهای سیاسی، هر دو به نوعی مدافع جبههی عبری-عربی-غربی هستند. جبههای که بزرگترین ترسش، بیداری هویت ایرانشهری و اتحاد ملت ایران بر اساس تمدن چند هزار سالهاش است. آنها با تکرار روایتهای کشیشان رومی و نظریهپردازان غربی، نشان میدهند که نه تنها از خرد ایرانی بیگانه اند بلکه به نقد بیگانگان اتکا کردهاند.
مجسمه شاهنشاه شاپور ساسانی، تنها یک اثر هنری نیست؛ یک «بیداربخش هویتی» است. این مجسمه میپرسد که آیا ما همچنان در چارچوب ذهنی مغلوبان باقی میمانیم و تاریخ خود را از زبان دشمنانمان میخوانیم، یا به «فرهیختگی ایرانشهری» بازمیگردیم و با افتخار بر ستونهای تمدن خود میایستیم؟ پاسخ به این سوال، سرنوشت فرهنگی و استقلال واقعی ما را تعیین خواهد کرد.
✍🏻 دتام دنواتیج